“Ковид” диэн аатынан биллэр суоһар ыарыы аан дойду үрдүнэн түбүлээн, хас эмэ мөлүйүөнүнэн киһи олоҕун илдьэ барда. Барбата, баар, эҥин-эҥинник дьүһүн кубулуйар. Атын даҕаны ыарыылар көбөн тахсыахтарын сөп, биологическай куттал киһи аймахха мэлдьи суоһуур. Бу тиэмэҕэ бэтэринээрийэ билимин дуоктара, профессор, М.Г. Сафронов аатынан Саха сиринээҕи ТХНЧИ бэтэринээрийэ биотехнологиятыгар лабораториятын сэбиэдиссэйэ Михаил Неустроевтыын сэһэргэстэххэ, элбэҕи билиэххэ-көрүөххэ сөп.
Бэтэринээрийэ билимин туһунан кэпсэтиибитин устуоруйаттан саҕалаатыбыт. Саха сирин уобалаһынааҕы бэтэринээрийэ иниспиэктэрин, бэтэринээрийэ билимин магистрын Сергей Александрович Грюнер Иркутскай генерал-күбэринээтэригэр туруорсуутунан, губернатор Иван Иванович Крафт 1908 сыл атырдьах ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга уобалас бэтэринээрийэҕэ тыырбыт үбүттэн үбүлэнэр бэтэринээрийэ бактериологическай лабораториятын арыйар. Онуоха бэтэринээрийэ сулууспата XX үйэ саҥатыгар турбут сыстыганнаах ыарыылартан, сүрүннээн, сотуунтан, эмкартан уонна ииримтийииттэн тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн уонна дьон-сэргэ өлүүтэ элбэхтик тахсан, улахан кыһалҕа үөскээбитэ төрүөт уонна төрүт буолбута.
“Бастакы лабораторияҕа атын сирдэргэ оҥоһуллубут вакциналары үтүктэн, сотуун, эмкар ыарыылары хаптатар эмтэри оҥороллоро. Некробактериоз оччолортон баар эбит. Уос бааһын (сап), чума ыарыылары кытта үөрэппиттэр. Лаборатория тэриллиитэ улахан суолталаах уонна туһалаах буолбута: препарат оҥоһуллубута, ыарыы аҕыйаабыта, сотуун курдук кутталлаах ыарыыны утары үлэ ыытыллыбыта. Салгыы онно олоҕуран, тирэҕирэн, ынах сүөһүгэ сэллик уонна бүрүсүлүөс (билигин табаҕа эрэ баар) ыарыылар уодьуганнаммыттара. Лаборатория өрөспүүбүлүкэ бэтэринээрийэтин тиһигин быһыытынан, институппут бэтэринээрийэҕэ хайысхата уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бэтэринээрийэ тургутар лабораторията тэриллэллэригэр олук охсубута. Итиэннэ каадыры бэлэмнээһиҥҥэ оруола тугунан даҕаны кэмнэммэт буоллаҕа”, – диир Михаил Петрович.
Профессор М.П. Неустроев тус көҕүлээһининэн, Саха сиринээҕи бактериологическай лаборатория төрүттэммитэ уонна бэтэринээрийэ мэдиссиинэтигэр билим чинчийиитэ саҕаламмыта 115 сылларыгар анаммыт Норуоттар икки ардыларынааҕы научнай-практическай кэмпириэнсийэ ааспыт сыл ахсынньы 7-8 күннэригэр ыытылынна. Онно Арассыыйа уһук хоту түбэтигэр бэтэринээрийэ мэдиссиинэтин ситиһиилэрин уонна кыһалҕаларын дьүүллэстилэр. Кэмпириэнсийэ үлэтигэр дойду 23 эрэгийиэниттэн уонна куоратыттан барыта 254 учуонай, исписэлиис, ону тэҥэ Кытайтан, Монголияттан, Белоруссияттан кытыннылар.
(Мантан аллара, ааҕааччы ылынарыгар сулбу буоларын инниттэн, сэһэргэһээччим санааларын бастакы сирэйтэн биэрэбин).
Аан дойду таһымыгар дабайыы
Ааспыт үйэ 90-ус сылларыгар диэри атын сирдэргэ оҥоһуллубут үлэлэри Саха сиригэр сыһыары тутан, диагностика оҥорор, үөрэтэр этибит. Мин аспирантураны бүтэрэн кэлэн бараммын сылгы ыарыыларын үөрэтэргэ уонна көдьүүстээх эмтэри оҥорорго бэйэм инники үлэбэр сыал-сорук туруоруммутум.
Бастакынан, ол иһин уһуннук үлэлэһэн, сылгы хабарҕаһыт (мыт) ыарыытын уодьуганныыр вакцинаны 1998 с. оҥорбутум, онтум 2000 с. бигэргэммитэ. Онтон 2021 с. иммуномодуляторын уларытан, саҥа вакцина оҥорбуппут, ол иммуннай систиэмэни вакцинацияҕа күүһүрдэн биэрэр эмп буолар. Сылгыһыттар “Сахабактисубтил” диэн эми билэллэр. Онно биһиги бактисубтил микроб таһаарар эттиктэрин туһаммыппыт.
Хабарҕаһыт ыарыыны утары “Табыҥ” диэн вакцинаны Казахстаҥҥа оҥорон, 2018 с. бигэргэттэрбиппит. Аан дойдуга муҥутуур элбэх сылгылаах (4 мөл. 700 тыһ.) Монголияҕа хабарҕаһыт ыарыы – улахан кыһалҕа. Мин 2022 с. өрөспүүбүлүкэбит бырабыыталыстыбатын дэлэгээссийэтигэр киирсэммин, МНР салалтатын кытта кэпсэтэн кэлбитим. Онтон вакцинабытын докумуоннатан, комиссионнай тургутууну баран, ааспыт сыл муус устарга бигэргэммитэ. Онон аан дойду таһымыгар иккиһинэн Монголияҕа таҕыстыбыт.
Бу дьыала оннуттан хамсыырыгар Ил Дархаммыт, бырабыыталыстыбабыт көмөлөстүлэр. Тас сибээстэһиигэ министиэристибэ салаа тэрилтэлэрэ – Инвестиция ааҕыныстыбата уонна Экспорт киинэ 2023 сыл алтынньыга Монголияҕа бизнес-миссия тэрийбиттэригэр монголлар вакцинаны оҥорорго (эмп-томп оҥорор улахан кэмбинээттээхтэр) сөбүлэҥнэрин биэрдилэр. Арассыыйаҕа патент оҥорторо сылдьабыт. Онтон лицензионнай дуогабар түһэрсилиннэҕинэ, производствоны саҕалыахтара. Оччоҕо вакцинабыт Азия судаарыстыбаларыгар тарҕаныаҕа. Онон, аан дойду таһымыгар таһаардыбыт диэн астынабыт.
Ону тэҥэ икки сыллааҕыта аан дойду таһымнаах “Научно-образовательный центр Север” диэн билим үөрэтэр киинэ тэриллибитэ. Ол иһигэр биһиги баарбыт. Онон бу хайысханан эмиэ үлэ ыытыллар. Киин биһигини үбүнэн, сүбэнэн өйүүр.
Бэтэринээрийэ эмин оҥорор тэрилтэ Уһук Илиҥҥэ соҕотох
Иккиһинэн, сальмонеллеһу утары вакцинабын билиһиннэриим. Маннык ыарыы Саха сиригэр ааспыт үйэ 30-ус сылларыттан баара биллэр. Кэлии сылгылардыын киирбит диэн сабаҕаланар эрээри, чуолкай дааннай суох. Биэ сальмонеллезтан кулуннааһына улуустарга барыларыгар тарҕаммыт. Арассыыйаҕа эрдэ бу ыарыыны утары вакцина оҥоһуллубат этэ. Биһиги 2006 с. оҥорбуппут 2012 с. бигэргэммитэ. Онтон 2021 с. иммуномодуляторын уларытан, көдьүүһүн күүһүрдэн биэрдибит уонна дойду таһымыгар бигэргэттэрдибит. Ити 2 вакцинаны бэйэбит тэрилтэбитигэр оҥоро сылдьабыт.
Сальмонеллез вакцината сыл аайы бэриллиэхтээх. Тоҕо диэтэххэ, бу айылҕаны кытта быһаччы ситимнээх ыарыы. Кутуйах ыалдьар. Оттон кутуйах күөл кытыытыгар ордууланар. Онно сылгыларбыт мэччийэллэр. Онон, бу ыарыы сыл аайы даҕаны туруон сөп. Чинчийиибит аҕыйах буолан, дьиҥнээх дааннайын билэ иликпит. Ол билбэппит төрүөттээх. Сальмонеллеһу бүрүсүлүөс, ящур, сотуун курдук кутталлаах ыарыылар кэккэлэригэр киллэрбэттэр. Көннөрү “экэниэмикэҕэ хоромньулаах” ыарыынан ааҕыллар. Ол иһин федеральнай даҕаны, эрэгийиэн даҕаны таһымнарыгар Бэтэринээрийэ сулууспатын сыллааҕы былааныгар ылыллыбат. Хантан ким төһөнү киллэрбитинэн, быһа холоон, сылга ортотунан 200-чэ матырыйаалга чинчийии оҥоһуллар. Ол – сүрдээх аҕыйах.
Биһиги бэйэбит ыарыы баарын билэн, хаһаайыстыбалары кэтээн көрөбүт. Ол иһин вакцина оҥордохпут. Ил Дархаммыт уонна Ил Түмэммит өйөөннөр, 2022 уонна 2023 сылларга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн субсидия көрүллэн, Бэтэринээрийэ департамена көмөлөһөн, вакцинабытын хаһаайыстыбаларга босхо тарҕаттыбыт, 15 улууска 39 тыһ. тахса сылгыга быһыы оҥоһулунна. Дьиҥэр, сыл аайы 56 тыһ. төбөҕө бэриллиэхтээх диэн соругу кыайан толорботубут. Аны быйыл быһыы оҥоһуллара күчүмэҕэйдээх буолла: Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ үп кырыымчык диэн, субсидияны сотон кэбистэ, баҕар, олунньуга 2-с ааҕыыга ылыныахпыт диэн эрэннэрэллэр. Онон, бу Ил Дархаҥҥа, Ил Түмэҥҥэ уонна министиэристибэ ааттарыгар сурук суруйдум. Бэтэринээрийэ департамена вакцинациялааһыҥҥа көмөлөһөргө бэлэм. Бу боппуруоһу куолаан быһаарыахпыт дии саныыбын.
Уһук Илиҥҥэ маннык бэтэринээрийэ препараттарын оҥорорго көҥүллээх, производстволаах тэрилтэ соҕотох, биһиги институппут, баар. Субсидия үбүттэн ааспыт сыл үлэһиттэрбитин кыратык хамнастаатыбыт уонна, сүбэлэһэн баран, базабытын ирдэбилгэ эппиэттиир гына тупсардыбыт, “ыраас дьиэ-уот” (“чистые помещения”) оҥорон, үлэҕэ киллэрдибит. Онон Уһук Илиҥҥэ маннык базалаах тэрилтэ Дьокуускайга эрэ баар буолла.
Саҥа сүүрээн уонна умнуллубуту сөргүтүү
Ырыганнаабыт сылгыга, ынах сүөһүгэ, сибиинньэҕэ, табаҕа, дьиэ кыылыгар туһалаах “Сахабактисубтил” диэн эми оҥорор этибит. Роспотребнадзор “урукку докумуоҥҥут эргэрбит, саҥардыҥ” диэн күһэйбитин иһин, аһылыкка эбиилик быһыытынан оҥорорго көһүөххэ диэн быһаарынан үлэлэспиппит сыл аҥаара буолла. Сылгыһыттар, сүөһү көрөөччүлэр долгуйбатыннар, өссө туһалаах, көдьүүстээх гына оҥорон таһаарыахпыт.
Билигин ферменнэри оҥорууга үлэлии сылдьабыт. “Сахабактисубтил” оҥорор микробтарбыт ферменнэри оҥорон таһаараллар. Фермен ас буһарарга көмөлөһөр. Хайа баҕарар кыыл-сүөл этэ-хаана сайдарыгар ферменэ суох табыллыбат. Иммунитет эмиэ ферменэ суох сатаммат. Ону оҥорор бактериялары буллубут. Сыымайдаан, технология оҥорон, билимҥэ саҥа сүүрээни киллэриэхпит.
Антибиотик – эмп эрээри, “олоҕу утары” диэн тылбаастанар, туох баар микробу барытын өлөрөн кэбиһэр. Ыалдьыбыт дьону, сүөһүнү антибиотигынан эмтиибит. Билигин онно бэриммэт микробтар үөскээтилэр. Инньэ гынан, сорох ыарыыны утары охсуһарга көдьүүһэ суох буолла. “Хабарҕаһыт ыарыы суох буолла” диэн вакцинациялааһын ыытыллыбат. Дьиҥинэн, бу ыарыы сир аайы баар. Сылгы ыарыйдаҕына, антибиотигынан эмтииллэр. Уонна оннук сылгы этин сиибит.
Оччоҕо хайдах быһаарабыт? Урут туттулла сылдьыбыт, умнулла сыспыт бактериофаг диэн бактерияны сиир вируснай эттик баар. Бактериофагка үһүс сылбытын үлэлэһэ сылдьабыт. Аны 2-3 сылынан саҥа эмтэри оҥорон таһаарыахпыт. Бактериофаг антибиотик курдук буолбатах, чопчу бактерияны кытта охсуһар уонна сиэн кэбиһэр. Чуо биир ыарыыны эмтиир буолан, атын туһалаах микробтары, бактериялары өлөрбөт. Олоххо киирдэҕинэ, ыарыһаҕы диагностикалаан, бу киһи туохтан туга ыалдьыбытын быһааран баран, антибиотик оннугар бактериофагы туттан, түргэнник уонна көдьүүстээхтик эмтиэхпит этэ. Киһини-сүөһүнү барытын антибиотигынан эмтиир буоламмыт дисбактериоз Арассыыйаҕа эрэ баар. “Органическай кыылы-сүөлү иитии туһунан” сокуоҥҥа органическай бородууксуйаны ылар буоллахха, антибиотик туттуллуо суохтааҕын туһунан суруллар. Сири органическайдык таҥастааһын Дьопуруопаҕа, Эмиэрикэҕэ киирбитэ уонча сыл буолла. Арассыыйа арҕаа өттүгэр уонна Сибиир сорох эрэгийиэннэригэр кииртэлээн эрэр.
Бактериофаг – айылҕа бэйэтэ оҥорор эмэ. Айылҕабыт бэйэтин көмүскэммэтэ буоллар, кэхтибитэ ырааппыт, ото-маһа, кыыла-сүөлэ эстибит буолуох этилэр. “Сахабактисубтил”-ы почваттан ылбыппыт. Почва бэйэтин харыстанан, атын микробтары өлөрөргө анаан оҥорбут микроба. Бактериофаг эмиэ оннук: киһи-сүөһү этигэр-хааныгар ыарыыны көбүтэр микроб баар буоллаҕына, этэ-хаана бэйэтэ оҥорор эбэтэр көбүтээччи сиргэ түстэҕинэ, почва бэйэтин харыстанан, оҥорон таһаарар. Бактериофагтары сүөһүттэн, сир араҥатыттан көрдөөн булабыт. Бэйэбит айан таһаарбаппыт. Айылҕа оҥорбутун ыраастаан, селекциялаан, үөрэтэн, ханнык ыарыыны утары туһанылларын быһаарабыт.
Төрүөххэ улахан хоромньулаах ыарыы
Ринопневмония диэн ыарыынан эдэр сылгы, убаһа ыалдьар. Ринит уонна пневмония холбоспуттара. Убаһа маҥнай сыыҥтанар-сырааннанар. Онтон устунан абсцесс баран, ириҥэрэр. Били хабарҕаһыт сайдар ириҥэлээх баастара төбөтүгэр тиийэ тахсаллар. Атахтарыгар уонна атын уорганнарыгар эмиэ тарҕанар. Саамай кутталлааҕа уонна охсуулааҕа – биэлэргэ. Бу ыарыыттан сылтаан кээһэллэр. Маҥнай турар дьылыгар 100 биэттэн 50-тан 70-ҥа тиийэ төрүөхтэрэ төннүөн сөп.
Саха сиригэр 15 улууска 100-чэ пууҥҥа тарҕаммыта биллэр. Хабарҕаһыт ыарыыны чинчийэ сылдьаммын 1993 с. ринопневмонияҕа майгынныыр ыарыы баарын булбутум уонна ол туһунан Бэтэринээрийэ департаменыгар биллэрбитим. Москубаттан диагностикум ыламмын бэйэм чинчийбитим. Өлбүт уонна ыалдьыбыт сылгылартан матырыйаал ылан, тиэримэскэ уган, Москубаҕа учууталым К.П. Юров үлэлиир лабораториятыгар илдьэн үөрэппитим. Ол түмүгэр ринопневмония баара бигэргэммитэ. Бэтэринээрийэ департамена комиссионнай тургутууну ыытыһан баран, билиммитэ.
Онтон ыла үлэ саҕаланан, Щелковскай кэмбинээккэ тыыннаах вакцина оҥоһуллубута. Ол гынан баран, маны Саха сирин усулуобуйатыгар туттарга көдьүүһэ кыра эбит диэн түмүккэ кэлбиппит. Инструкция быһыытынан, сылга иккитэ-үстэ бэриллиэхтээх. Бүтэһигэ – олунньуга. Ол кэмҥэ сылгыны аҕалан хаайарыҥ күчүмэҕэйдээх. Кыбычааҥҥа үүрэн-түрүйэн киллэрэргэ уулаах биэлэри оһоллоотоххуна, кээһиэхтэрин (“травматический аборт”) сөп. Константин Павловичтыын сүбэлэһэн, сылга биирдэ бэриллэр инактивированнай вакцина оҥорорго быһаарбыппыт. Айыллыбыта уонча сыл буолла даҕаны, оҥоһулла илик. Төрүөтэ: өрөспүүбүлүкэҕэ вируһу үөрэтэр-чинчийэр лабораториябыт суох. Бэтэринээрийэ сулууспатын лабораториятыгар диагностикум баарын эрэ быһыытынан, өлбүт сылгыттан матырыйаал ылан анаалыстаан, ыарыы баарын эбэтэр суоҕун быһаараллар.
Ринопневмония элбэх хоромньуну таһаарарын билбэккэ олоробут. Тоҕо диэтэххэ, өрөспүүбүлүкэтээҕи лабораториябыт диагностикум суоҕунан 2-3 сылтан бэттэх оҥоро илик. Дьиҥэр, онно тирэх буолар быраабыланы РФ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ 2021 с. таһаарбыта. Диагностикум, иммунизация хайдах оҥоһуллуохтаахтара онно суруллар. Ыарыы баарын бигэргэтэн баран, сайаапка түһэрдэххэ, вакцина босхо кэлиэн сөп, “ураты кутталлаах ыарыыларга” босхо бэриллэрин курдук.
Бу ыарыы хантан кэллэ? Ринопневмония – сүүрүүк сылгы ыарыыта. Бүлүү сүнньүгэр Сунтаарга, Ньурбаҕа, киин улуустарга уонна элбэх сүүрүүк сылгылаах Аммаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка үгүс. “Хорообут” УоПХ сылгыларын чинчийэрбэр, ыарыы баарын иһин, вакцина туруорар этим. Убаһа, сүрүннээн, икки ыарыынан – ринопневмониянан уонна хабарҕаһытынан ыалдьар. Иккиэннэрин биирдэ уодьуганныырга анаан 2 антигеннаах комбинированнай вакцинаны оҥордубут. Сальмонеллеһу уонна ринопневмонияны эмиэ иккиэннэрин биирдэ эмтиир вакцина биэлэргэ аналлаах. Кулун төрүөҕүн ылыы кэлиҥҥи сылларга ортотунан 55 – 65% буолар, ол түмүгэр сылга 1 млрд 200 мөл. солкуобайдаах хоромньу тахсар. Вакцинация оҥордоххо, көрдөрүү 10 %-нан тупсуох, 600 мөл. солкуобайдаах бородууксуйа эбиллиэх этэ. Оттон биһиги көрдүүр суумабыт 40 – 50 мөл. солкуобай эрэ.
Сылгыны үөрэтиэм иннинэ сүөһү, ньирэй ыарыыларыгар үлэлээбитим. Ынах сүөһүгэ ринопневмонияҕа майгынныыр сыстыганнаах ринотрахеит диэн ыарыы баарын, диагностикум аҕаламмын, кэллиэгэм, вирусолог А.А. Кычкинныын өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан булан бигэргэппиппит. Бу ыарыы, кэмигэр дьаһал ылыллыбакка, Саха сиригэр тарҕанан хаалла. Вакцина баарын туттубатыбыт. Вируһа ринопневмонияны кытта аймахтыы. Ол иһин сорох сиргэ ринопневмония вакцинатын ринотрахеиты утары биэрэллэр. Эбэтэр хардары ринотрахеит вакцинатын сылгыга тутталлар. Ынах сүөһүгэ айаҕын иһигэр сиикэй баас тахсар. Бу ыарыыттан ынах торбостуур. Чуолаан, бастакытын төрүөхтээх туҥуй бургунаска кутталлаах.
Сылгы этин, быарын сиикэйдии сиэмэҥ
Ринопневмония киһиэхэ хайдах сыстарый? Үөһэ федеральнай министиэристибэ таһаарбыт быраабылатын ыйбытым, онно сурулларынан, “ринопневмониянан ыалдьыбыт сылгы этин буһаран баран, дьиэ кыылларыгар эбии аһылык быһыытынан бэриллиэхтээх”. Ол аата киһи сиэ суохтаах. Диагностикум суоҕун уонна бу ыарыы ханна баарын билбэппит быһыытынан, сылгы этин түбэһиэх атыылаһан сииртэн туттунуохха наада. Сылгылаах хаһаайыстыбаҕа ыарыы суоҕун чуолкай билэр эрэ буоллахха, сылгы (убаһа) этин, быарын сиикэйдии сиэххэ сөп. Бу ыарыы ордук эдэр дьоҥҥо кутталлаах. Уруккуттан сиикэйдии сии сылдьар саастаах дьон иммунитеттаахтар. Холобур, мин сылгы этин ыарыы суох сириттэн билэр хаһаайыстыбабыттан ылабын.
Киһиэхэ кутталлаах иккис ыарыы – хабарҕаһыт. Ириҥэлээх убаһаны астыырга сэрэхтээхтик туттуллуохтаах. Сальмонеллез эмиэ сыстар. Биэ кээспит кэмигэр кэнэҕэскитэ түһэ сылдьар, хааннаах-сииннээх буолар. Онон хайа даҕаны түгэҥҥэ илиини суунан, чэнчистик тутта-хапта сылдьыллыахтаах.
Лептоспироз, бастатан туран, киһи ыарыыта, ол эрэ кэнниттэн – сүөһү ыарыыта. Бүөрү сиирэ биллибитэ ыраатта. Элбэх киһи бүөр ыарыһах буолан, диализка сылдьар. Хайдах, туохтан ыалдьарын биһиги мэдиссиинэбит үөрэтэ, быһаара илик. Сүөһү клиниката эмиэ иигин кытта тахсар, ол аата бүөрүн сиир буоллаҕа. Сылгы мантан сылтаан эмиэ кулуннуур. Сылгыга бу ыарыы эрдэ элбэх этэ. Бэтэринээрийэ сулууспата сыл аайы диагностика оҥорор уонна үчүгэй вакциналар бааллар. Инньэ гынан, улахан кыһалҕа суох. Арай, былааннаах чинчийии ыытыллара эрэйиллэр. Ыарыы баара быһаарылыннаҕына, харантыын олохтонор. Маҥнай антибиотигынан эмтииллэр, онтон вакцинация оҥоһуллар. Ол эрэ кэнниттэн сылгы үтүөрдэҕинэ, этэ туттуллар, киһи сиэн сөп.
Ыарыы баарынан, эти экспортыыр эрдэ
Сылгы этин тас дойдуларга атыылыан-батарыан баҕалаах элбэх. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сакааһынан Тааттаҕа “Победа”, Уус Алдаҥҥа “Танда” хаһаайыстыбаларга уонна Мэҥэ Хаҥалас Харатыгар 3 сыл устата чинчийэр үлэ ыыппыппыт. Уус Алдаҥҥа уонна Тааттаҕа ринопневмонияҕа реакция биэрэр сылгылар бааллар этэ. Министиэристибэҕэ уонна Бэтэринээрийэ департаменыгар ол туһунан сэрэтэн, сурук ыыталаабытым. Биһиги официальнай диагноз туруорар бырааппыт суох, сүбэлиир эрэ кыахтаахпыт. Экспорт туһунан методическай босуобуйа оҥорбуппутун министиэристибэ бэчээккэ таһаартарбыта. Онно “экспортыыр кыахпыт суох” диэн суруллар. Дьиҥинэн, чинчийэр, эмтиир дьаһалларга 20 – 30 мөл. солкуобайы көрөн, сальмонеллеһу, ринопневмонияны кыайыахха сөп.
Биһиги вакциналарга 49 патеннаахпыт. Киһиэхэ сыстыан сөптөөх ыарыылары үөһэ ааттаталаатым. Олору уодьуганныырга үлэ былааннаахтык ыытыллыахтаах. “Экэниэмикэҕэ хоромньулаах” ыарыыны бохсууга субъект бэйэтэ ылсыахтаах. Ол иһин Ил Дархаҥҥа, бырабыыталыстыбаҕа, министиэристибэҕэ, департамеҥҥа уонна федеральнай министиэристибэҕэ тиийэ туруорсабыт. Үтүктүспүттүү, үп суоҕун этэллэр. Сылгыны үөрдээн иитиигэ дойдуга бастакыбыт дэһэбит. Сүөһүнү-сылгыны тоҕо ииттэбитий? Аһылык оҥостоору. Оттон ол аһылыкпыт эҥкилэ суох буолуохтаах. “Биологическай куттал суох буолуутун туһунан” сокуон баар эрээри, үлэлээбэт. Аһылыкпытын булгуччу көрүннэхпитинэ эрэ кэннибитигэр чэгиэн-чэбдик ыччат дьону хаалларыахпытын киһи барыта билэр-өйдүүр суола ээ.
Саха кымыһа көйөргөлөннө
Үлэбит биир хайысхата бородууксуйаны, бэйэ төрүт-аһын үөлүн дэлэтиигэ туһуланар. Кымыһы, суораты, быыппаҕы, хайаҕы астааһын технологиятын барытын үөрэттибит. Үүт аһы аһытан астыырга сүрүнэ – көөнньөрүүтэ, көйөргөтө (закваската). Көйөргө микробтартан үөскүүр. Ону ким даҕаны үөрэтэ илигэ. Микробиологтар биһиги институппутугар эрэ бааллар. Ол иһин бэйэбит көҕүлээн, кымыс бэстибээлигэр 6-7 төгүл дьүүллүүр сүбэҕэ киирсэн, ким кымыһа ордугун быһаараары, хомуйан анаалыстыыбыт. Москубаҕа Гобричевскай аатынан экспериментальнай мэдиссиинэ институтун кытта кэпсэтэн, Саха АССР 100 сылыгар 2022 сыл тохсунньутугар кымыс микробтарыттан көйөргө ылан, бигэргэттэрбиппит. Онон саха кымыһа бэйэтэ көйөргөлөөх буолла. Онно баар микробтар, лактобактериялар, доруоһалар патеннаахтар, реестргэ киирдилэр.
Аны суоракка оҥоро сылдьабыт. Өскөтүн кымыс, суорат көйөргөлөрө биллибэт буоллаҕына, атыыга тахсыа суохтаахтар. Ол туһунан аан дойдуга ылыныллыбыт бэрээдэк баар. Кымыһы астыыр инструкцияны министиэристибэҕэ туттарбыппыт. Астааһыны кини тэрийиэхтээх. Анал тэриллээх ким баҕарар астыан сөп. Биһиги, билим дьоно, оҥорон таһаарыынан дьарыктанарбыт хааччахтаах. Бэрэбиэркэлээччи элбэх. Көйөргөбүтүн атын эрэгийиэннэргэ биэрэн астатыахпытын эмиэ син буоллаҕа.
Түмүк санаа
Киһиэхэ сыстыан сөптөөх кутталлаах ыарыылар тустарынан кэпсэппиппит оруннаах. Саха сиригэр бэтэринээрийэ бактериологическай лабораторията 115 сыл анараа өттүгэр дьон доруобуйатын харыстыыр туһуттан тэрилиннэҕэ. “Бэтэринээрийэ киһи аймаҕы эмтиир”, – диэн эпизоотолог Евсеенко этиитэ бүгүн өссө күүстээх суолталанан иһиллэр. Кэмпириэнсийэбитигэр дакылааттары истэн, дьүүллэһэн баран, кыттааччылар Арассыыйатааҕы билим академията вирусология уонна микробиология лабораториялардаах Аартыкатааҕы билим киинин итиэннэ СӨ бырабыыталыстыбата Саха сирин учуонайдара оҥорбут препараттарын олоххо киллэрэргэ анаан биофарм собуотун тэрийиини көрөллөрүн тоҕоостооҕунан аахтыбыт.
Дойду биэстэн биирин ылар сирдээх-уоттаах эрэгийиэҥҥэ 30-тан тахса мөлүйүөн көтөр Дьоппуон, Кытай, Кэриэй сирдэриттэн уонна Ииндийэттэн кэлэн, сайылаан, төрөөн-ууһаан барар. Олору чинчийэргэ туруорса сатыыбыт. Туох баар ыарыыны көтөр таһар. Евразия хотугулуу-илиҥҥи эҥээрин хабан үлэлиир вирусология лабораторията Саха сиригэр хайаан даҕаны баар буолуохтаах. Омук судаарыстыбалара кытта сэрэтэллэр: аан дойду 2-с пандемията Уһук Хотуттан саҕаланыа диэн…
Василий Никифоров сэһэргэстэ.
Читайте нас в:
