Екатерина Гладкина хаартыскаҕа түһэриитэ
Дьоҥ саҥарар саҥатыгар, бэчээт тылыгар-өһүгэр да ахсаан ааты, элбэх ахсааны сыыһа туттуу үгүстүк көстөр. Дьиҥэр, саха тылыгар бу форманы туттуу нуучча тылынааҕар уратылаах. Нууччалыы пять детей диир буоллахпытына сахалыы биэс оҕо диибит – аат тыл биир ахсааҥҥа турар. Много детей – элбэх оҕо буолар. Ол эрээри биһиги нууччалыы туруору тылбаастыырбытыттан уонна төрөөбүт тылбыт үгэһин билбэппититтэн үгүстүк сыыһабыт. Ол сыыһарбыт өссө олохсуйан, оҕо, ыччат эмиэ оннук саҥарар буолла.
Билэрбит курдук, саха тыла сыһыарыыларынан үөскүүр тыл, онон элбэх ахсааны аһары тутуннахха, этиибит, саҥабыт уһаан-кэҥээн хаалар, сурукка букатын да олуонатык көстөр.
- Ордук элбэх, үгүс, үтүмэн, араас, сорох диэн предмет биир буолбатаҕын бэйэлэрэ да ыйар тыллары кытары элбэх ахсааны туттабыт.
Элбэх күрэхтэһиилэр ыытыллар буоллулар.(Сөптөөх вариант: Элбэх күрэхтэһии ыытыллар буолла).
Үгүс кинигэлэр ааптардара (Үгүс кинигэ ааптара).
Маны сорох хамандыырдар тута оҥорон биэрэллэр, сорохтор кэлэн баран военкоматынан ылаллар. (Маны сорох хамандыыр тута оҥорон биэрэр, сорохтор кэлэн баран военкоматынан ылаллар).
- Аат тыл ахсаан ааты кытары биир ахсааҥҥа туттуллуохтааҕын эмиэ үгүстүк умнабыт.
Бүгүҥҥү туругунан улуус бары 16 оскуолалара, 9 уһуйааннара, 4 эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ өрөмүөннэрэ түмүктэннэ.
Бу ордук хаһыат, сурунаал тылыгар-өһүгэр көстөр. Дьиҥэр, Бүгүҥҥү туругунан улуус бары 16 оскуолатын, 9 уһуйаанын, 4 эбии үөрэхтээһин тэрилтэтин өрөмүөнэ түмүктэннэ диэн буолуохтаах. Эбэтэр өссө кылгатан Бүгүҥҥү туругунан улууска бары 16 оскуола, 9 уһуйаан, 4 эбии үөрэхтээһин тэрилтэтин өрөмүөнэ түмүктэннэ диэххэ сөп.
- Айылҕа көстүүтэ биир ахсааҥҥа туттуллуохтааҕын, эмиэ нууччалыы тартаран элбэх ахсааҥҥа туттар буоллубут.
Улахан тымныылар сатыылаан турар кэмнэригэр баһаартан сэрэхтээх буоларбытын унумуоҕуҥ. (Сөптөөх вариант: Улахан тымныы сатыылаан турар кэмигэр баһаартан сэрэхтээх буоларбытын унумуоҕуҥ).
Бүгүн соҕуруу улуустарга этиҥнээх дохсун ардахтар түһүөхтэрэ. (Бүгүн соҕуруу улуустарга этиҥнээх дохсун ардах түһүөҕэ).
Халыма-Индигиир улуустарыгар былырыыҥҥы куйаастарыгар ханан даҕаны тиийиэ суоҕа. (Халыма-Индигиир улуустарыгар былырыыҥҥы куйааска ханан даҕаны тиийиэ суоҕа).
- Айылҕаттан элбэҕи бэлиэтиир тыллары эмиэ хос-хос элбэтэрбит, үлүннэрэрбит баар. Харахтарын симэн чочумча саҥата суох турда. (Хараҕын симэн чочумча саҥата суох турда.)
Илиилэрин ууммутунан миэхэ чугаһаан кэллэ.(Илиитин ууммутунан миэхэ чугаһаан кэллэ). Бу ордук саҥа суруйар дьон айымньыларыгар көстөр буолла.
- Элбэх ахсааны сыыһа-халты тутуннахха, биир сүһүөх хаста да хатыланан, тылбыт-өспүт истэргэ да, саҥарарга да олус олуона буолар: Дьиэ иһэ-таһа оһуордарынан-мандардарынан киэргэтиллибит. Дьиэ кэргэҥҥэ ыар буруйу оҥорууну сэрэтэр сыаллаах профилактическай үлэлэр мэлдьи ыытыллаллар. Кыайыылаахтарга наҕараадалар тутарылыннылар. Төгүрүк остуол кэмигэр араас дьүүллэһиилэр буоллулар. Манна элбэх ахсаана да суох дьиэ биир эрэ оһуорунан киэргэтиллибэтэҕин, биир эрэ наҕараада туттарыллыбатаҕын киһи өйдүүр.
Бу аҕыйах да холобурга тылбыт үгэһин хайдах кэһэрбит, бэйэбит да билбэппитинэн хайдах уустугурдарбыт көстө сылдьар. Онон саха тылын быраабылатын тутуһуоҕуҥ, ыраастык, ылбаҕайдык саҥарыаҕыҥ!
Анна Прудецкая, «Чолбон» сурунаал корректора
Читайте нас в:
