Киһи бу сиргэ туох эрэ аналлаах кэлэр. Бүгүн кэпсээри олорор геройум дьикти дьылҕалаах. Наталья Винокурованы оҕо эрдэҕиттэн күн бүгүнүгэр диэри мэлдьи ытык кырдьаҕастар тулалыыллар.
Кини чэпчэкитэ суох социальнай эйгэҕэ, дьон күннээҕи кыһалҕатын кыччатар туһугар 23 сыл устата эҥкилэ суох үлэлээн-хамсаан кэллэ. Наталья Константиновна социальнай сулууспа туйгуна. Сүүрбэ үс сыл диэн эттэххэ дөбөҥ. Маннык уустук салааҕа итиччэ өр сыллар усталара үлэлээһин, бу киһи чахчы ылсыбыт дьыалатыгар бэриниилээҕин уонна билиҥҥи түһүүлээх-тахсыылаах кэмҥэ биллэрдик кэмчитийбит киһи быһыытынан хаачыстыбалартан биирдэстэрэ — амарах, сырдык дууһалааҕын көрдөрөр.
Чугас дьоно иитэ ылбыттара
Наталья Константиновна социальнай эйгэҕэ үлэлии кэлиитэ мээнэҕэ буолбатах. Кини оҕо эрдэҕинэ төрөппүттэрэ кыысчааны олохторун кыайан оҥостубатах, ыал буолбатах чугас аймахтара иитэ ылбыттар.
— Күн күбэй ийэм Мария Емельяновна I Уус-Алдан улууһун Өнөрүгэр эмиэ атын дьоҥҥо иитиллибит. Ыал буолан, иэримэ дьиэ тэринэн, Уһун Күөл бөһүөлэгэр көһөн кэлбит. Итиннэ олорон эрэ Кэптэни сэлиэнньэтигэр олорор бииргэ төрөөбүт эдьиийдэрдээҕин уонна бырааттааҕын билбит. Мин төрөөбүтүм кэннэ, кинилэри кытта билсээри Уһун Күөлгэ ыалдьыттата ыҥырбыт, — диэн кэпсээнин саҕалаабыта Наталья Константиновна.
Кыысчаан ийэтэ мэлдьи ыараханнык оҕолонор эбит. Онно доруобуйатыгар оҕустаран, улахан үс оҕотун кыра эрдэхтэринэ Өнөргө ииппит дьоно көрсүбүттэр. Оттон Наташаны алта ыйыгар диэри Уһун Күөлгэ быраата Миитэрэй уонна кырдьаҕас эдьиийэ Ааныс биэбэйдээбиттэр. Чугас дьоно сыл аҥаарын иһигэр сырдык, чап-чачархай баттаахтаах, саһарчы көрбүт кип-киэҥ харахтаах, муус маҥан, көрбүт эрэ киһи таптаан ымманыйар кырачаан киһиэхэ наһаа ылларбыттар. Миитэрэйдээх Аана Наташа ийэлээх аҕатыттан ааттаһаннар-көрдөһөннөр, Кэптэнигэ баралларыгар, кыысчааны олох да илдьэ барбыттар. Оччотооҕу дьон судургу бөҕө буоллахтара… Саҥа билсибит хаан-уруу аймахтарын көрдөһүүлэрин, биллэн турар, быһа гымматахтар, тутатына төһө да «ыарыылааҕын» иһин кыысчааннарын биэрэн ыыппыттар. Оччолорго эдьиийдэрэ Аана 60 саастааҕа.
Таайдаах эдьиийэ Наташаны иитэ ылбыттарын кэннэ, Нам улууһуттан өссө биир эдьиийэ Өлөксөөс тиийэн кэлбит. Онон кыысчаан саастаах дьоҥҥо иитиллибитэ. Наташа бэйэтэ да кыра эрдэҕиттэн ытык кырдьаҕастары, саастаах дьону кытта наһаа диэн тапсара, кинилэри сөбүлүүрэ, таптыыра. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, сороҕор өрөбүллэригэр төрөппүт дьонугар Уһун Күөлгэ барара. Онно дьонун аттыгар олорор Ааныс диэн эмээхсиҥҥэ мэлдьи кэһиилээх тахсара, ирэ-хоро кэпсэтэрэ. Наталья ытык кырдьаҕастары сөбүлүүрэ, таптыыра бу түгэнтэн эмиэ көстөн кэлэр.
Ытык кырдьаҕастары кытта бииргэ олорон, олох кыра эрдэҕиттэн бэйэтин бэйэтэ дьаһана үөрэммит.
— Дьиэҕэ ким да миигин ону гын, маны гын диэбэтэ. Алтыс кылаастан дьиэбин бэйэм өрөмүөннүүрүм, сууйарым-соторум, кырааскалыырым. Оскуолаттан кэлээт, маспын-мууспун киллэрэрим, оппун тардарым. Ол оннугар кырдьаҕас эдьиийдэрим иһит эҥин сууйтарбаттара, — диэн кэпсээнин салҕаабыта Наталья Константиновна.
Онон Наташа саастаах дьон психологияларын билэ улааппыта. Кыысчаан төһө да аймахтарыгар иитилиннэр, ийэлээх аҕата кырдьар саастарыгар киниэхэ кэлэн олорбуттара. Күн күбэй ийэтэ Натальяҕа сытан, күн сириттэн күрэммитэ.
Хайыһарынан утумнаахтык дьарыктаммыта
Кини оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, хайыһарынан утумнаахтык дьарыктаммыта. Наташаны Саха сиригэр биллэр-көстөр тренер Григорий Константинович Дьячковскай дьарыктаабыта. Спорт бу көрүҥэр бастакы разряд нуорматын толорбута.
Кыысчаан оскуоланы бутэрэригэр физкультура учуутала буолабын диэн бигэтик быһаарыммыта.
Благовещенскайдааҕы физическэй култуура техникумугар туттарсан үөрэххэ киирбитэ. Курсугар соҕотох саха этэ. Бу орто үөрэх кыһатыгар үөрэнэ сылдьан, өрүү араас күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттара. Элбэх араас куораттары, сири-дойдуну көрбүтэ.
Наталья үөрэҕин бүтэрэн баран, анааһынынан тус хоту Үөһээ Халымаҕа үлэлии барбыта. Манна биир сыл устата учууталлаабыта. Онтон төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар Уус Алдаҥҥа кэлбитэ. Кырдьаҕас дьонноохпун диэн, Кэптэнигэ үлэлии хаала сатаабыта. Ол эрээри оскуолаҕа миэстэ суох буолан, улуус түгэх бөһүөлэгэр Түүлээххэ ыыппыттара. Манна оскуолаҕа уон сыл устата үлэлээбитэ. Олоҕун аргыһын Евгенийы көрсөн, ыал буолбута.
Ииппит дьонун кырдьар саастарыгар көрөөрү-истээри Кэптэнигэ кэлэн, талбыт идэтинэн үлэ көрдөөбүтэ да, миэстэ суоҕа. Дьылҕа хаан ытык кырдьаҕастары, кыамматтары-түгэммэттэри көрдөрөөрү, онно тиийэр суолу-ииһи ыйа-кэрдэ сырыттаҕа.
Уустук өрүтэ — күн сириттэн күрэниилэрэ
Натальяны Кэптэнигэ солбукка социальнай эйгэҕэ үлэлэтэ ылбыттара. Оҕо эрдэҕиттэн ытык кырдьаҕастары кытта бииргэ олорбут, алтыспыт, чугас дьоннорун ыарыылаабыт, көрбүт-истибит буолан, үөһэ этэн аһарбытым курдук, киниэхэ чугас эйгэ этэ. Үлэтин олус диэн сөбүлээбитэ. Солбук кэнниттэн Наталья Константиновнаны бастайааннай үлэҕэ ылбыттара.
Кини күн бүгүнүгэр диэри соҕотох олорор ытык кырдьаҕастары көрөр-истэр, күннээҕи кыһалҕаларын чэпчэтиһэр. Наталья Константиновнаны кытта үлэтин-хамнаһын тула кэпсэппиппит.
— Наталья Константивновна, социальнай үлэһитинэн ылла да мээнэ киһи үлэлээбэтэ буолуо дии. Үлэҥ ис хоһоонун кытта ааҕааччыларга билиһиннэр эрэ.
— Оннук, мээнэ киһи үлэлээбэт ураты эйгэтэ. Ол гынан баран хайа баҕарар үлэҕэ курдук, үтүө да, мөкү да өрүттэрдээх.
Дьоҥҥо үчүгэйи оҥорорун, көмөлөһөрүн, кинилэр махталларын ыларын олус үчүгэй. Тыа сирэ куораттары кытта хайдах даҕаны тэҥнэспэт. Ол курдук, тыа сиригэр социальнай үлэһит мас хайытар, маһы, мууһу дьиэҕэ киллэрэн биэрэр, этэргэ дылы, кырааны эрийдиҥ да бэлэм уу кэлбэт. Таһырдьа чэпчэтинэллэр.
Иһит, муоста, таҥас да сууйаҕын. Ас да астыаххын сөп. Бородуукталарын атыылаһан биэрэҕин. Уоттарын төлүүгүн. Балыыһаҕа көрдөрө илдьэҕин. Тиистэрэ ыарыйдаҕына, такси сакаастааҥҥын улуус киинигэр киллэрэҕин. Баттахтара уһаатаҕына, парикмахер ыҥыраммын кырыттарааччыбын. Интернат-дьиэҕэ барар буоллахтарына, докумуоннарын ситиһэн биэрэҕин.
— Эһиги үлэҕит саамай уустук өрүтэ туох дии саныыгыный?
— Көрөр-истэр дьоҥҥун кытта бодоруһан хаалаҕын. Кинилэр эйиэхэ, эн кинилэргэ. Бу олохтон туорууллара, олус хараастыылаах, дууһаҕар ыарахан буолар. Биһиги үлэбит саамай уустук өрүтэ итиннэ сытар.
— Онтон үтүө өрүтэ?
— Үөһэ этэн аһарбытым курдук, дьон ис сүрэҕиттэн махтала туохха да тэҥнэммэтэ буолуо дии саныыбын. Маны таһынан биһиги дьоммут наһаа тулуурдаахтар, хаһан даҕаны ытаабаттар-соҥооботтор, үҥсэргээбэттэр. Бу норуот быһыытынан ураты хаачыстыбабыт быһыылаах. Киһи кэллэҕинэ, мэлдьи үөрэ-көтө көрсөллөр. Ити хаачыстыбалар биһиги үлэбитин наһаа чэпчэтэллэр.
— Ытык кырдьаҕастарга саамай туох наада эбитий?
— Соҕотох олорор дьоҥҥо, кырдьаҕастарга саамай кэпсэтии-ипсэтии наада. Үлэҕин бүтэрэн баран, атах тэпсэн олорон, кэпсэттэххинэ, сэргэхсийэ, сирэйдиин-харахтыын сырдыы түһэллэр.
— Билигин социальнай үлэһит хас киһини көрөрүй?
— Үс сыллааҕыттан бэттэх тус үлэбитинэн эрэ дьарыктанабыт. Билигин биир социальнай үлэһиккэ сэттэ-аҕыс киһи сыһыарыллар. Соҕотох олорор кырдьаҕастары көрүү төлөбүрдээх буолла. Ол курдук, 27 тыһыынчаттан улахан биэнсийэни ылааччылартан, харчыларыттан бырыһыан тутуллар. Сэрии оҕолоругар ити өҥө босхо эбитэ буоллар диэн санаалаахпын.
Тыа сиригэр мастарын-муустарын атыылаһаллар. Кэтэх хаһаайыстыбалара суох, барыта атыынан олорор дьоҥҥо ыарахан ээ. Депутаттар тустаах боппуруоһу туруорсуохтарын сөп этэ.
Урукку өттүгэр социальнай үлэһиттэр доруобуйаларыгар хааччахтаах дьон боппуруостарынан, барытынан дьарыктанар этибит. Араас спортивнай күрэхтэһиилэргэ кыттар этилэр. Билигин уопсастыба бэйэтэ ити боппуруостарынан дьарыктанар.
— Наталья Константивновна, ковид кэмигэр хайдах быһыылаахтык үлэлээбиккитий?
— Ама да наһаа уустук кэм этэ. Бэйэлэрэ да нэһиилэ сылдьар дьоҥҥо ыарыыны сыһыаран кэбиһиэхпит диэн, ол куттала этэ. Мааскабытын, бэрчээккэ кэтэн, суунан-тараанан дьоммутугар тиийэрбит. Дьаҥҥа хаптарбыт ытык кырдьаҕастарга бородуукталарын атыылаһан баран, ааннарын аттыгар ууран кэбиһэрбит. Битэмииннэри атыылаһан илдьэрим. Итиннэ сотовай төлөппүөн баара абыраабыта. Төлөппүөнүнэн билсэ турарбыт. Соҕотох олорор дьоҥҥо наһаа эрэйдээх, ыарахан кэм этэ.
— Бу эйгэни талбыккыттан кэмсиммэккин дуо?
— Суох. Үлэбин сөбүлүүбүн. Билигин атын үлэни үлэлээ дииллэрэ буоллар, сөбүлэһиэм суох этэ.
— Наталья Константиновна, кэпсээниҥ иһин махтанабын.
Людмила НОГОВИЦЫНА
Читайте нас в:
