1959 сыллаахха Дьокуускай куорат 2-с №-дээх оскуолатын бүтэрэр икки кылаастан 22 оҕо «Эдэр ыччат — промышленноска!” диэн оччотооҕу кэм, комсомол ыҥырыытын өйөөн, бука бары тутуспутунан Мииринэй куораты тутууга, күргүөмнээх үлэни уһанса барбыттарын туһунан үгүс киһи билбэт буолуохтаах.
Ыам ыйыгар Национальнай библиотека историческай саалатыгар “Кинилэр дьоллорун Мииринэйгэ уһаммыттара” диэн ааттаах, бу кылаас эдэркээн уолаттарын, кыргыттарын дьикти дьылҕаларын, эдэр саастарын туһунан ахтыыларынан хомуллан тахсыбыт кинигэ сүрэхтэниитэ буолан ааста.
Көрсүһүүгэ билигин Дьокуускайга олорор 80-нарын ааспыт бу сэдэх дьылҕалаах кылаас 3 үөрэнээччитэ кыттыыны ылла. Кинигэни СР Государственнай бириэмийэтин лауреата, «Россия Суруналыыстарын Сойууһун 100 сыла” мэтээл, Россия Суруналыыстарын Сойууһун “Честь, достоинство, профессионализм” диэн үрдүкү бэлиэ хаһаайына Н.А.Крылов уонна бу Саха сиригэр промышленность сайдыытыгар кылаатын киллэрсибит кылаас биир кыыһа, СР үөрэҕириитин туйгуна, «Учууталлар учууталлара”, Бүлүүчээн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Ф.Н.Подрясова төрөппүт кыыһа, СР үөрэҕириитин туйгуна, СР телевидениетын, араадьыйатын туйгуна Е.Э. Егорова хомуйан, таҥан, бэчээттээн таһаарбыттар.
Оскуола киэҥ аартыгыттан кынат анньынан, эдэр саастарын алмаастаах Мииринэйтэн саҕалаабыт 2-с оскуола 1959 сыллааҕы выпускниктарын күүстэринэн хомуллубут үбүнэн 100 экземпляр кинигэ күн сирин көрөн, оччотооҕу кыргыттар, уолаттар билигин ытык дьоммут бэтэрээннэр үөрүүлэрэ муҥура суох.
Сүгүрүйэбин, киэн туттабын
Елизавета Егорова:
— Мин тапталлаах ийэм Фатима Никифоровна Подрясова оскуола сааһыттан доҕордоспут дьүөгэлэрин кытта күн бүгүҥҥэ диэри доҕордоһуутун быспакка, дойдутугар Сунтаар Бүлүүчээнигэр да олордор, ситимин, сибээһин быспакка олорор. Дьокуускайга дөрүн-дөрүн кэлэн барарыгар, хайаан да бииргэ үөрэммит оҕолорун көрсөн, ахтылҕаннаах эдэр саастарын санаһан, үөрэн-көтөн, сирэйдиин сырдаан, эдэрдэригэр түһэллэр.
Кинилэр комсомол сирдьиттэнэн, ыҥырыы таһааран, алмаас промышленноһыгар бастакынан үлэлии-хамсыы тиийбит, чахчы да бэйэлэрин кэмнэрин геройдара. Кинилэр оскуола бэҕэһээҥҥи үөрэнээччилэрэ. Комсомол обкомун путевкатынан Мииринэй куораты тутуспут бастакы «хараҥаччылар» тустарынан ийэм да, бииргэ үөрэммит оҕолорун иһирэх кэпсээннэриттэн да бэрт элбэҕи биллим, иһиттим, көрдүм.
Бу кылаас уолаттара бииртэн биир туспа дьоҕурдаах, эрчимнээх эдэр дьон ханнык да үлэттэн толлон турбакка, барытыгар ылсыһан, үлэлээн иһэллэр эбит. Ол курдук, 2-3 миэтэрэ дириҥнээх сыбаайа хаһарга таас дьапталҕаны хаһан, тоҥ таастары өрө быраҕан, сыра-сылба быстар үлэтин кэнниттэн, куорат спортивнай күрэхтэһиилэригэр көхтөөхтүк кытталлара үһү.
Бу кылаастан сорох оҕолор эдэр саастарын куоратыгар салгыы олохсуйа, үлэлии хаалбыт , алмаас промышленноһын бэтэрээннэрэ буолбут Варвара Семеновна, Елена Павловна хайаны байытар фабрикаҕа 40-ча сыл эҥкилэ суох үлэлээбиттэрэ. Бу кылаас чахчы дьикти дьылҕалаах кылаас буоларын туоһутунан, саха народнай суруйааччыта Николай Якутскай кинилэр Мииринэйгэ тиийэн үлэлии сылдьалларын туһунан «Маҥнайгы хамнас» диэн сэһэн суруйбута. Бу сэһэн «Трудовая слава Якутии» кинигэҕэ киирбитэ, саха ыччаттарын үлэлэрин үйэтиппитэ.
Маны таһынан, Юрий Иванович Игнатьев кылааһын оҕолорун барыларын ааттарын ахтан туран, Мииринэйгэ үлэлээбит кэмнэрин, оччотооҕу кэми толору арыйан көрдөрөр “Олох аана” диэн кинигэни суруйан бииргэ үөрэммит оҕолоругар үйэлээх бэлэҕи утары ууммута. Кини идеятынан Дьокуускай куорат 2-с №-дээх оскуолатын үөрэнээччилэрин холобурун үйэтитэр мемориальнай дуоска оҥоһуллубута.
Саха сиригэр бастакынан алмаас промышленноһын саҥа сүүрээнин өйөөбүт, саҥа куорат тутуллуутугар үлэлээбит, олохторун тухары үлэни өрө туппут, ханна да хатыламмат историялаах легендарнай кылаас 22 оҕолорун ааттарыгар сүгүрүйэбин!
Биһигини Мииринэйбит ситимниир!
Александра Степановна Катаева (Мохначевская), РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, «Учууталлар учууталлара», «Гражданскай килбиэн» бэлиэлэр хаһаайкалара, кылаас комсора;
Мииринэйгэ олорбут икки сылбын наһаа истиҥник саныыбын. Бу сыллар биһигини тулуурдаах, кыайыгас буоларга, дьону өйдүүргэ, дьиҥнээх, ыраас доҕордоһуу диэҥҥэ үөрэппитэ.
Партия ыйыытынан, ыҥырыытынан Мииринэй куорат диэҥҥэ айаннаабыппыт. Хойукка диэри балааккаларга олорон, үлэ ыараханыгар сылдьан, сүүрэн-көтөн, улахан соругу толорбуппут. Сыгынньах илиибитинэн, уон тарбахпытынан, цемент растворун булкуйан, тоҥон-хатан олус сылайарбыт. Эдэр саас барытын тулуйар, чэпчэтэн саныыр эбит.
Онно сылдьыбыт оҕолор бачча сааһырыахпытыгар диэри аймахтыы дьон курдук сыһыаннаһабыт, билигин да өйөнсөбүт. Билигин сааһыран олорон санаатахпына, олоҕум араас кэрчиктэрэ-түһүүлээх, тахсыылаах да буоллар, олоххо туох эрэ кылааты киллэрсэн, элбэх оҕо дьылҕатыгар кыттыһан,бачча сааспар диэри этэҥҥэ олорбуппунан дьоллоохпун дии саныыбын. Олоҕум мин оҕолорбор, ыччаттарбар салҕанар.
Сорохторбут олохтон туораан, сорохпут доруобуйата мөлтөөн саас ылан иһэр. Ол эрэн, алмаастаах Мииринэйбит биһиги син биир ситимниир.
Элбэх араас омуктуун алтыһан үлэлээбиппит
Варвара Семеновна Данилова, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот знага орден кавалера», «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина» мэтээл хаһаайката, алмаас промышленноһын бэтэрээнэ:
— Мииринэйгэ тиийэн, бастаан балааккаҕа олорбуппут. Уолаттарбыт хаптаһынынан орон оҥорбуттара. Биир аҥарыгар уолаттар, аҥарыгар кыргыттар уонна аһыыр уопсай остуолбут турара. Тымныы түһүүтэ тимир оһох туруорбуппут. Алтынньы, сэтинньи ыйдарга тимир оһохтоох кыра балааккаларга көһөрбүттэрэ.
Бастаан рабочайдаабыппыт.Учебнай комбинат аһаннар, күнүһүн үлэлии-үлэлии, киэһэтин үөрэнэрбит. Штукатур-маляр идэтин баһылааммыт, IV разрядтаах үлэһиттэр буолбуппут. «Алмаз» трест СМУ-1 тэрилтэҕэ биригээдэлэринэн тарҕаппыттара, элбэх араас омук ыччаттарын кытта олус иллээхтик, эйэлээхтик үлэлээбиппит.
Барыта илии үлэтэ этэ. Илиибит хатаран эрэйдиирэ. Хаһаайыстыбаннай мыыланан суунан, сымнаппыкка дылы буолара. Буор, кумах, цемент буккуйан, лаппаакынан мэһийэн раствор оҥорон, наһыылканан, биэдэрэнэн иккис этээскэ тиийэ таһарбыт. Инчэҕэй буор үлэтэ буолан, наһаа ыарахан этэ. Эдэрбит бэрт буолан, ыарахан үлэ кэннэ тото аһаатыбыт да, сылаабыт ааһан хаалара.
Күһүҥҥү хараҥаларга таһырдьа костер тула олорон, араас ырыалары ыллыырбыт, атын омук ыччаттара кэлэн биһигинниин тэҥҥэ ыллаһаллара. Балааккабыт таһыгар өссө волейболлуур этибит.
Сыыйа эбии араас анал курстар аһыллан барбыттара, үөрэнэн, 1961 сылтан хайаны байытар 2, 4, 5, 6 №-дээх фабрикаларга “Мииринэй” руднигар үлэҕэ көспүтүм. Уопсайа 43 сыл үлэ ыстааспыттан, 41 сыл хайаны байытар үлэҕэ сылдьыбытым.
Алмаас промышленноһын сайдарын туһугар Мииринэй куораты балааккаҕа олорон тутуһан, кэлин куорат сайдыытыгар туох баар күүспүн үлэҕэ анаан, билигин биэнсийэҕэ тахсан олорорбунан киэн туттабын.
Аан маҥнайгы алмаастары биһиги сууйсубуппут
Нина Гавриловна Семенова (Дьяконова), СР Норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Бүлүү улууһун, Чернышевскай нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ:
1959 сыллаахха «Оскуола — Производство — Үрдүк үөрэх» хамсааһыны өйөөн, икки кылаастан 22 оҕо хомуллан, истэн эрэ билэр ыраах Мииринэйгэ айанныыр буоллубут. Биһиги кылааспытыттан Юрий Иванов, Варя Данилова, Шура Мохначевская, Фая Подрясова уонна мин барарга быһаарыммыппыт. Сорох төрөппүттэр оҕолорун ыытары соччо сөбүлээбэтэхтэрин да үрдүнэн, оччотооҕу партия ыйыытынан, комсомол путевкатынан барарга быһаарыммыт ыччаттар икки самолетунан Дьокуускай-Мухтуйа-Мииринэй маршрутунан айааннаан тиийбиппит.
Оччолорго Мииринэй куорат турар миэстэтэ бадараан, маар, сэппэрээк, иинэҕэс талахтар, уот сиэбит куруҥа этэ. Бүтүн Сойуус үрдүнэн биир улахан тутуу барара биллэр этэ, кырылас таас кутуллубут тарсса устун элбэх тоннаны уйунар «Маз», « Татра», « Краз» курдук сүүнэ улахан массыыналар түүннэри-күнүстэри быыстала суох таһаҕастаах субуһаллара.
Улахан балааккаҕа олорбуппут. Ортотугар тимир оһоххо аспытын буһарынарбыт. Уһун хаптаһын остуол тула олорон аһыырбыт. Оһохпутун дьуһуурунай туран отуннаҕына эрэ, ирэн, ойон турарбыт. Аһыы охсон, үлэбитигэр ыстанарбыт.
Куораппыт барыта балаакка. «Верхний палаточный», «Нижний палаточный городок» диэн аадырыстаах этибит. Кылааспыт салайааччыта Зоя Михайловна Миндиярова батыһыннара сылдьан, «Якуталмазтрест» тэрилтэтигэр уонна комсомол куораттааҕы тэрилтэтигэр сырытыннарбыта.
Кыргыттар штукатур-маляр буоларга бэрт түргэнник үөрэммиппит. Саҥа тутуллар дьиэлэр истэрин-тастарын сыбаабыппыт. Билигин санаатахпына, үлэ дьэ кытаанах этэ. Кыһыҥҥы тымныыга баата таҥас эрэ быыһыыра. Кыһын растворбут тоҥон хаалан эрэйдиирэ. Зоя Михайловна кэлэн сүбэлээн, тэрилтэбит салайааччытын кытта кэпсэтэн барара. Онон биһиги бөҕө тыыллаах курдук сананарбыт.
Ити курдук усулуобуйаҕа 3 сыл толору үлэлээн кэлбиппит, комсомольскай путевкабытын ыларбытыгар биэрбит тылбытын толорбуппут. Мииринэй куорат тутуутугар биһиги сэмэй кылааппыт баарыттан киэн туттабыт. Комсомол кэккэтигэр сылдьыбыт сылларбын олоҕум саамай дьоллоох кэминэн ааҕабын. Биһигини чиэһинэй буоларга, үлэҕэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһарга, ханнык баҕарар ыарахаттары тулуйарга, олоххо көхтөөх буоларга үөрэппитэ. Онон комсомолга махталым улахан.
Эдэр ыччакка промышленноска баран үлэлээн, туох барыта бэйэҕититтэн тутулуктаах, ыарахантан чаҕыйымаҥ диэн баҕа санаабын этэбин.
Холобур буолар көлүөнэ
Ити курдук, кинигэ сүрэхтэниитигэр кэлбит алмаастаах Мииринэйи тутуспут оччотооҕу эдэркээн кыргыттар, билигин улахан аймах тумус туттар ытык дьоно буолан олорор эбэлэр, көрсүһүү ыалдьыттара санааларын үллэһиннилэр.
«Дьол тааһа» диэн Сардаана Сивцева сценарийынан, бу дьикти дьылҕалаах саха ыччаттара Мииринэй куоракка комсомольскай путевканан тиийэн үлэлээбиттэрин туһунан, эдэр саас, маҥнайгы таптал, бу дьон сааһыран олорон соһуччу көрсүһүүлэрин о.д.а. Дьокуускай куорат 2-с №-дээх оскуолатын 1959 сыллааҕы выпускниктарын дьылҕаларын туһунан көрөөччү болҕомтотун таппыт 16 сериялаах киинэни көрбүт буолуохтааххыт.
«Кинилэр дьоллорун Мииринэйгэ уһаммыттара” кинигэҕэ олох киэҥ аартыгар саҥардыы үктэммит эдэркээн оҕолор дьонноруттан, төрөппүттэриттэн ыраах сиргэ тиийэн, кытаанах үлэҕэ эриллэн, олох ураты оскуолатын ыарахан усулуобуйаҕа ааспыттарын киһи киэн тутта ааҕар. Кинилэр хас биирдиилэрэ бэйэлэрэ алмаас кырыыланарын курдук, олохторун саҥа кэрдиис кэмин тулуурдаах, дьулуурдаах, кытаанах санаалаах, эппиэтинэстээх буоланнар, үлэттэн дьоллононнор, киһи киһитэ, үлэһит үтүөтэ буолбуттарын саарбахтаабатым. Эдэр дьоҥҥо бары өттүнэн үтүө холобуру көрдөрөр дьикти дьылҕалаах саха ыччаттара!
Екатерина Бястинова
Читайте нас в:
