Аҕа дойду Улуу сэриитэ төһөлөөх элбэх киһи дьылҕатын уларыппыта, алдьаппыта буолуой?! Төһөлөөх элбэх киһи сүтүктэнэн харах уутунан сууммута буолуой?! Хас биирдии ыалтан ким эһэтэ, ким аҕата, ким убайа, ким быраата төрөөбүт дойдуларын саа-саадах тутан көмүскүү барбыттара. Биир дьиэ кэргэнтэн хастыы эмэ ини-биилэр сэрии толоонугар, көҥүл олох туһугар олохторун толук уурбуттара, сураҕа суох сүппүттэрэ.
Ол сыллар саҕана биһиги нэһилиэкпит Орто Кытыл диэн ааттааҕа, онтон 64 киһи сэриигэ барбытыттан, биир дьиэ кэргэнтэн хас да ини-биилэр ыҥырыллан барбыттар. Абрамовтар икки ини-биилэртэн биирэ сэрии толоонугар охтубут, Артюшкиннар икки ини-биилэртэн биирэ сураҕа суох сүппүт, Гаврильевтар үс ини-биилэртэн биирдэрэ сураҕа суох сүппүт, Емельяновтар үс ини-биилэр биирдэрэ сураҕа суох сүппүт, Дмитриевтар үс ини-биилэр үһүөн эргиллибэтэхтэр, Максимовтар үс ини-биилэр үһүөн эргиллибэтэхтэр, Соловьевтар икки ини-биилэр иккиэн эргиллибэтэхтэр, Ивановтар икки ини-биилэр биирэ төннүбэтэх, Кононовтар ини-биилэр иккиэн эргиллэн кэлбиттэр.
Эһэбит Артамон Данилович Иванов уонна кини быраата, абаҕабыт Серафим Данилович тустарынан ахтан-санаан ааһыам. Иитиллибитинэн Николай диэн убайдаахтар эбит, 1912 эбэтэр 1913 сыллаах буолуон сөп. Кини туһунан ханна да, туох да биллибэт (Посемейный список на 1926-1927 гг. (с 1 октября 1926-го г. по 1 октября 1927 г.). 4 Мальжагарского наслега Западно-Хангаласского улуса Якутского округа, Национальнай архыып докумуонуттан).
Артамон Данилович икки бииргэ төрөөбүт ини-биилэртэн улахана, 1919 сыллаахха төрөөбүт. 7 кылаас үөрэхтээх, холкуоска тырахтарыыһынан үлэлии сылдьан, 1943 сыллаахха бэс ыйыгар армияҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыллаахха бааһыран, «Японияны кыайыы иһин» мэтээллээх дойдутугар төннүбүт.
Сэрии кэнниттэн холкуоска сельпо бэрэссэдээтэлин соҕотуопкаҕа солбуйааччытынан, тырахтарыыһынан, буҕаалтырынан, дизелиһинэн сааһырыар диэри үтүө суобастаахтык үлэлээбит. Тумулга бастакы тырахтарыыстартан биирдэстэрэ, бастакы бааһыналары хорутууга сылдьыбыт. 1946 сыллаахха Анастасия Егоровна Христофорованы кэргэн ылан 6 оҕону төрөппүттэр. Оҕолоро тэнийэн-ууһаан, билигин элбэх сиэн, хос сиэн буолан, кинилэр ааттарын үйэтитэр, үөрэхтээх, толуу үлэһит дьон, дьоһун ыччат буолан, өрөспүүбүлүкэбит араас муннуктарыгар олороллор. Артамон Данилович ыалдьан 1978 сыллаахха бу олохтон туораабыт.
Оҕолоро аҕаларын туһунан истиҥ-иһирэх тылларынан ахталлар. Аҕалара Артамон Данилович ис-иһиттэн култуурунай, тас көрүҥэ да онно дьүөрэлии, элбэх саҥата суох этэ дииллэр. Олус грамотнай, нууччалыы, сахалыы үчүгэйдик суруйара, каллиграфическай буочардаах, бириэмэ булла да кинигэ ааҕарын сөбүлүүр эбит.
Быраата Серафим Данилович 1923 сыллаахха төрөөбүт. Кырдьаҕастар ахталларынан, аҕатын курдук бөдөҥ, толуу көрүҥнээх эбит. Ол да иһин, буолуо 18 сааһын туола илигинэ бастакы хомуурга ыҥырыллыбыт, сааһа ситэ илигэ биллэн, төттөрү дойдутугар ыыталлар. Дойдутугар кэлэн, холкуоһугар тырахтарыыһынан үлэлии сылдьан 1942 сыллаахха 19-тааҕар сэриигэ хос ыҥырыллан барар.
Армияҕа биир бириэмэҕэ ыҥырыллыбыт биир дойдулааҕын кытта Степан Афанасьевич Матвеевтыын түспүт хаартыскатын олус күндүтүк саныыр эдьиийигэр Варвара Васильевна Гаврильеваҕа ыыппыт. Суругар: «Күн анныгар күндүтүк саныыр эдьиийбэр. Миигин куруук көрө сылдьаргар. Эйиэхэ ыыттым. Эн доруобайдык уонна үчүгэйдик сырыт. Хаһан да сүппэттик быраһаай! Мин бардым! 20/ VII — 42 с. 3 чаас». Бу хаартыскалаах суругун 1942 сыл от ыйын 20 күнүгэр 3 чааска суруйбут. Ис хоһоонуттан көрдөххө кини букатыннаахтык баран эрэрин сэрэйэн, бырастыыласпыт эбит.
Эһэбит Артамон быраатын Серафимы Сталинград иһин кыргыһыыга кыттыбыта, онно улаханнык бааһырбыта диэн кэпсиир эбит. 1943 сыллаахха ыам ыйыгар кыргыһыыга ылбыт бааһыттан госпитальга өлбүт уонна Москуба куорат Преображенскай кылабыыһатыгар көмүллүбүт.
Билигин Серафим Данилович бу кэннигэр суруктаах хаартыската биһиэхэ соҕотох өйдөбүнньүк буолар. Абаҕабытыгар Серафим Даниловичка уонна кини курдук эдэр саастарыгар сэрии толоонуттан эргиллибэтэх буойуттарга бу хоһоон тыллара ананан сурулуннулар.
Саһарбыт хаартыска
Иннибэр саһарбыт хаартыска…
Илиибэр ылабын хараастан.
Эдэр уолчаан мөссүөнэ
Эйэҕэс эдэркээн бэйэтэ.
Саһарбыт хаартыска туоһута
Бүтэһик суруга буоллаҕа,
«Быраһаай, мин бардым», — диэбитэ
Дьылҕатын быһаарбыт курдуга.
Адьырҕа кыыл кэриэтэ
Ньиэмэс тимир буулдьата
Ситтэҕэ эдэркээн сүрэҕи,
Сиэтэҕэ эдэр уолчааны…
Ханна, хаһан барбытай?!
Харыстыыр Аанньала.
Халыҥ хахха буолбакка
Туора хааман хаалбытай?!
Санаабар оҥорон көрөбүн…
Олорботох олоҕун оҥкулун.
Төрөөбүт дойдутун Тумулун
Туругурда туруо эбитэ дуу?!
Тапталга куустаран,
Кытылга уураһыа эбитэ дуу?!
Тэнитэн, ууһаан, төлкөтүн
Түстүө эбитэ дуу?!
Тулаайах хаалбыта эбитэ дуу?!
Олоҕор анаммыт анала.
Аҕам саас албан аатын
Айхаллыа эбитэ дуу?!
Алдьаттаҕа адьырҕа кыыл
Эдэр уолчаан олоҕун.
Эргиллибэттии мэҥиһиннэҕэ
Эйэҕэс эдэркээн бэйэтин.
Түөлбэтин, дойдутун туһугар
Толук ууннаҕа олоҕун,
Эйэ-дьол туһугар
Эйэҕэс эдэркээн бэйэтэ.
Төрөөбүт түөлбэттэн тэйиччи
Ыраах Москуба сиригэр
Хараллан сыттаҕа чиэстэнэн
Улуу буойун уҥуоҕа!
Быраһаай, дьылҕа-хаан ыйааҕа…
Быраһаай, туолбатах олох оҥкула…
Быраһаай, эдэр саллаат уолчаана!
Быраһаай, чулуу Сахам буойуна!
Людмила Иванова, Тумул с.
«Хаҥалас»
Читайте нас в:
