Бырабыыталыстыба отчуота: хотугу улуустар нэһилиэктэригэр ынах сүөһү көҕүрүү турарын тохтотор суолу тобулуохха

САХА СИРЭ. Кулун тутар 31 күнэ -ULUS.MEDIA. Хотугу улуустартан сүөһүлэрэ-сылгылара арыый көбүччү соҕус диэбиттэрбин туспа бөлөхтөөн ырыттым. Ол үрдүнэн сайдыы таһыма, үлэ-хамнас тэрээһинэ кыраабыл тииһин курдук биир тэҥ буолбатаҕа биллэр. Ити гынан баран, кинилэр бары тыалга-тымныыга көччүргээн буолбакка, үрдүкү салалтаҕа курулаабыт кыһалҕаларын тириэрдэр, быһаартарар баҕа санаалаах кулууп дьиэлэргэ мустубуттарыгар саарбахтаабаппын.

Үөһээ Дьааҥы улууһугар табаларын ахсаанын 3 тыһ. кирбииттэн (былырыын сыл саҥатыгар 2746 табалаахтара) лаппа таһаардылар. Ону тэҥэ быйыл 2093 ынах сүөһүнү уонна 7057 сылгыны кыстатан тураллар. Ааспыт сайын балысханнык түспүт ардах халаанын содулугар оттуур сирдэрин ууга былдьатаннар, сүөһүлэрин-сылгыларын кыстатыахтаах отторун 60 %-ҥа тиийбэтин булунан, киин улуустартан 600 туонна оту атыылаһан, тиэнэн кыстаан эрэллэр. Өрөспүүбүлүкэттэн өйөбүл оҥоһулларын үрдүнэн, чычырбас аһылыктаах кыстык – дьону сүөһүтүгэр сүгэлэнэргэ күһэйдэ: былырыын баччаҕа 2442 адаар муостаах баара. Ол иһигэр ыанньык ынахтарын 1240-тан 1162 төбөҕө диэри көҕүрэппиттэр.

Айылҕа хабыр охсуутугар түбэспит улуус олохтоохторо Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ Аартыканы сайыннарыыга уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар министиэристибэлиин быйыл сыл бастакы аҥаарыгар  тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар анаан көһө сылдьар кэллиэгийэни Үөһээ Дьааҥыга ыыталларыгар этии киллэрдилэр. Тиэхиньикэ сыаната аһара ыараан, хотугу дьон тыраахтары түһээн эрэ көрөр буоллулар. Онон, тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин атыылаһалларыгар үбүнэн өйүүр дьаһал ылыллыан баҕараллара бааламмат.

Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһини уонна мэлирээссийэни өйөөһүҥҥэ хотугу улуустарга анаан туспа дьаһал ылыллыахтааҕын туһунан Адыаччы, Арыылаах, Боруулаах, Сартаҥ, Барылас, Остуолба нэһилиэктэригэр этиннилэр. Мэлирээссийэ үлэтин ыытарга үөһэттэн үп тыырыллыахтааҕын туруорсаллар. Министиэристибэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга тосхоллоох судаарыстыбаннай бырагырааматыгар “ходуһа сир дулҕатын-талаҕын ыраастыырга, уутун түһэрэргэ” анаан быйыл 100 мөл. солкуобайы укпутун туһунан инники суруйууларбар санатан турабын.

Сылгыны иитии салаатыгар элбэх туруорсуулаахтар: хотугу улуустар олохтоохторун өйүүр туһуттан Дьааҥы тииптээх саха сылгытын иитиини төрүт олохтоох нэһилиэнньэ үгэс буолбут дьарыгар киллэрэргэ үлэни ыытыахха (“табаны кытта тэҥниири ситиһиэххэ” диэн өйдүөххэ сөп); хотугу улуустарга анаан сылгыны иитии салаатын өйүүргэ туспа дьаһаллары ылыахха; кэтэх сылгылаахтарга биэ төбөтүгэр субсидия көрүөххэ.

Ынах сүөһүнү иитиигэ эмиэ добуочча этиилээхтэр. Ол курдук, төбөҕө уонна үүккэ көрүллэр көмө харчы кээмэйин хотуларга эрэ анаан үрдэтэргэ, племенной сүөһүнү атын улуустарга атыылааһыҥҥа квота олохтоноругар, Сартаҥ нэһилиэгин Сыһыы Мэйитэ учаастагар саҥа хотону тутууну министиэристибэ өйүүрүгэр туруорустулар. Арыылаахтар сааһырбыт дьон сүөһүтүн иитэри көҕүлүүр бырагыраама оҥоһуллуон баҕатыйаллар эбит эрээри, нэһилиэк иһинэн бэйэлэрэ турунан-ылсан кэпэрэтиип тэринэ иликтэринэ, ханнык да бырагыраама абыраабата чахчы. Бааһынай хаһаайыстыбалар сүөһүлэрин хаанын тупсарар туһуттан симментал атыыр оҕуска наадыйалларын хас да нэһилиэккэ этиннилэр. “Сахаагроплем” СБТ салалтата иһитиннэрэринэн, быйыл сааскыттан Үөһээ Дьааҥыга 6 атыыр оҕус “үлэлии” тиийэрэ былааннанар. Онон, бэлэми күүтэн олорбокко, бэйэтэ сүүрэр-көтөр тобуллаҕас баһылыктаах нэһилиэктэн эбэтэр бааһынай хаһаайыстыбаттан кыһыҥҥы суолу баттаһа Дьокуускайга кэлэн тиэнэн бараллара эрэ хаалбыт.

Өймөкөөн улууһа Саха сирин хотугу эҥээригэр сылгытын ахсаанынан Үөһээ Дьааҥы кэнниттэн иккис миэстэлээх (3839 төбө). Ону таһынан 1049 ынах сүөһүнү, 9 тыһ. тахса табаны кыстатан туруорар. Сэбиэскэй саҕана бырамыысыланнас күүскэ сайда сылдьыбыт улууһун дьоно “куораттыы тииптээх бөһүөлэктэри министиэристибэ “Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагырааматыгар киллэрэригэр” көрдөһөллөр. Иккиһинэн, “сылгыны үөрдээн иитии хайысхатыгар биэ төбөтүгэр көрүллэр көмөҕө биир бигэргэммит сууманы олохтоон бигэргэтэргэ” этиилээхтэр. Омос санаатахха, министиэристибэ 1 биэҕэ быспыт кээмэйэ баар: былырыын 3 тыһ. солкуобай эбит буоллаҕына, быйылгыттан – 5 тыһ. солкуобай. Министиэристибэ туһааннаах уонна Өймөкөөн тыа хаһаайыстыбатыгар управлениетын исписэлиистэрэ быһааралларынан, улуус сылгытын ахсаана кэлиҥҥи 3 сыллааҕы статистика орто сыыппаратынан ылыллан, субсидия харчыта онно суоттанан тиийэр. Улуус сылгытын ахсаанын балачча эбэр түбэлтэтигэр ити быһыллыбыт 5 тыһ. солкуобайга тиийбэтэ биллэр. Онон, сатаатар, бүтэһик биир сыл статистикатыгар олоҕуран субсидияны биэрэр туһунан сылгыларын элбэтэр  дьүккүөрдээх хаһаайыстыбалар салайааччыларыттан наар истэбин.

Боротокуолга салгыы маннык боппуруостар киллэриллибиттэр: племенной хаһаайыстыбалары тэрийии; саха сылгытын иитэр хаһаайыстыбаларга сылгы базаларын тутууну тус сыаллаах үбүлээһин; элбэх сыллаах оту уонна крио-аһылыгы үүннэрэр инниттэн бааһыналары чөлүгэр түһэрэр үлэлэри ыытыы; тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын бэтэринээр идэлээх исписэлиистэринэн хааччыйыы; өртөөһүнү көҥүллээһин; дьоҥҥо уонна дьиэ сүөһүтүгэр суоһуур III-IV бөлөхтөргө киирэр сыстыганнаах ыарыылары көбүтэр микроорганизмнары чинчийэр лабораториялаах бэтэринээрийэ лабораториятын арыйарга көҥүл ылыыны үбүнэн уонна сокуон-быраап өттүнэн өйөөһүн.

Өймөкөөн улууһа хайа тулааһыннаах алыы сирдээх буолан, күүстээх ардахха ходуһалара уу хабалатыгар кэбэҕэстик ыллараллар. Сайыны быһа икки харыларын күүһүнэн оттууллар. Онон сиэттэрэн, улуус сүөһүтүн-сылгытын баһыйар өттүн иитэн олорор   кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллары өйүүр эбии дьаһаллары ыларга, сыл аайы эбии аһылыгы тиэйиигэ бырагыраама оҥоһулларын туруорсаллара оруннаах эрээри, судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатыгар боломуочуйата улуустарга бэриллэн турарынан,  үөһэ ыйыллыбыт 10-тан тахса туруорсууттан сороҕо баҕас улуус дьаһалтатыгар туһаайыллыбыта буоллар ордук этэ.

Абый улууһугар тыа хаһаайыстыбатын баайа кыра-кыралаан барытыттан баар: 570-ча табалаахтар, 495 ынах сүөһүлээхтэр, 1146 сылгылаахтар. Былырыыҥҥы таһымтан табаларын 6, сүөһүлэрин 8 төбөлүүнэн эппиттэр. Быйылгы отчуокка Саха сирин сүөһүлээх-сылгылаах нэһилиэктэригэр үгүстүк этиллибитин курдук, Абый элбэх нэһилиэгин олохтоохторо саас хонуу хаара бараатын кытта хонтуруоллаан өртүүр кыаҕы биэрэргэ көрдөһөллөр. Мэччирэҥ уонна ходуһа сирин таһаарар туһуттан мэлирээссийэ үлэтэ ыытылларын, хотугу улуустар хаһаайыстыбаларын сайаапкаларынан сүөһү-сылгы эбии аһылыгын тиэйиини, суолун ороскуотун толуйан туран, сыл аайы тэрийэргэ Майыар, Уолбут, Муҥурдаах, Абый нэһилиэктэригэр уонна Абый нэһилиэгин Дьооску учаастагар туруорсубуттара боротокуолга киллэриллибиттэр. Дьооскулар өссө Дьокуускайтан куурусса, сибиинньэ оҕотун тиэйэн илдьэр ороскуоттара толуйуллуон баҕараллар эбит.

Сутуруохалар Тыа хаһаайыстыбатын уонна Үөрэх министиэристибэлэригэр туһаайан, аграрнай хайысхалаах оскуолалар ынах сүөһүнү иитэллэригэр субсидия көрүллэрин, улуус нэһилиэнньэтин үрүҥ аһынан хааччыйар сыаллаах саха сүөһүтүн атыылаһалларыгар өйөбүл оҥоһулларын туруорсубуттар. Боротокуолга Абый нэһилиэгиттэн биир дьикти этии баар: “ынах сүөһү субсидиятын ороскуоттааһыны ый ахсын отчуоттатар туһунан федеральнай сокуон ирдэбилин көтүртэрэргэ уларытыы киллэриэххэ” диэн. Ынах төбөтүгэр көрүллэр 35 тыһ. (быйылгыттан 37 тыһ.) уонна хотугу улуустар тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларыгар 45 тыһ. солкуобай кээмэйдээх көмө харчыны биһиги өрөспүүбүлүкэбит эрэ биэрэр. Сылга хаста отчуоттатарын эбэтэр отчуоттаппатын боломуочуйа ылбыт тустаах улуус субсидия биэрэр бэрээдэгэр  бэйэтэ быһаарар, олохтуур.

Индигирка эбэлээх дьон балыксыт бөҕө буоллахтара. Майыар нэһилиэгэр Кэбэргэнэҕэ нэһилиэккэ балыктыыр учаастактар быысаһар  сирдэрин (кыраныыссаларын) чуолкайдыырга, идэтийбэтэх балыктааһыҥҥа анаммыт сир (уу) быыһын кэҥэтэргэ, Ураһалаах нэһилиэгэр Сутуруохаҕа айылҕа ураты харыстанар сиригэр сэдэх, ураты балык ыыр кэмигэр күһүҥҥү кустааһыны боборго эбэтэр хонтуруолу күүһүрдэргэ, урбаанньыттар балыктаабыттарын отчуоттуулларыгар бэриллэр мониторинг болдьоҕун уһатарга этиилэрин киллэрдилэр.

Орто Халыма улууһун нэһилиэктэригэр, “Халыма долгуннара” хаһыакка сырдаппыттарынан сирдэттэххэ, тыл этээччилэр бары кэриэтэ кэтэх сүөһүлээх ыалларга ынах төбөтүгэр көрүллэр субсидия харчыта өрөспүүбүлүкэ киин улуустарын кытта  тэҥник быһыллыбыта киин сиртэн чиэски, тыйыс усулуобуйаҕа олорор хоту дьоҥҥо баттыгастааҕын аһаҕастык эппиттэр. Ону тэҥэ тэрээһиннээх хаһаайыстыба биэтигэр көрүллэр “төбө харчытын” эмиэ дойду сир киэниттэн үрдэтэри туруорсубуттар. Улуус үрдүнэн 2 тыһ. кыайбат табалаахтарын таһынан быйыл 900-чэ ынах сүөһүнү (о.и. ынаҕа – 458 төбө)  уонна 2800-тэн тахса сылгыны кыстатан тураллар.

Байды нэһилиэгэр ынах сүөһү турар пиэримэ хотонугар үлэлиир  усулуобуйаны чэпчэтии, оттуур тээбирининэн-тиэхиньикэнэн хааччыллыы боппуруостарын көтөхпүттэр. Хатыҥнаахтар тыын кыһалҕалара – 1981 с. тутуллубут оскуола дьиэтин хапытаалынайдык өрөмүөннээһин. Интэриниэт мөлтөҕүн, улуус нэһилиэктэригэр 20 ханааллаах босхо тэлэбиидэнньэ  быһаарылла илигин аахсыбакка туран, саҥа сыл үүнэр түүнүгэр Ил Дархан Айсен Николаев эҕэрдэтин Орто Халыма бириэмэтинэн көрөр баҕа санаалаахтарын биллэрбиттэрэ Халыма дьоно хатан хатарыылаахтарын, сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээхтэрин кэрэһилиир.

Өлөөкө Күөлгэ сылгы собуотун иһинэн үлэлиир “Сарыал” хаһаайыстыба сүөһүтүгэр аныгылыы быһыылаах улахан хотон тутулларын туруорсубуттар.  Собуот дириэктэрэ Константин Винокуров миэхэ билиһиннэрбитинэн, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үбүлэнэр хааһына тэрилтэтэ буоланнар, сүөһүлэригэр туох да көмөнөн туһаммакка, бэйэлэрин суоттарыгар иитэн-тутан олороллор. Иккис Мээтис нэһилиэгэр Сыбаатайга 80-тан тахса киһи отчуоттуур мунньахха сылдьыбыт. Кытыы нэһилиэк эр дьоно  тиэхиньикэҕэ, сааҕа көҥүл ылалларыгар моһуогуралларын, хос ороскуоту көрсөллөрүн этиммиттэр. “Березовкаттан ураты атын нэһилиэктэргэ олорор хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ чэпчэтиилээх өҥөлөрүнэн туһаныыга тоҕо хапсыбаттар?” – диэн сиэрдээх ыйытыы Орто Халыма хас кулуубун аайы кэриэтэ дуораһыйан иһилиннэ…

Уус Маайа улууһугар бырабыыталыстыба отчуоттуур мунньахтарыгар нэһилиэнньэ сүрүннээн суол, сибээс боппуруостарын көтөхтө. Бэлкэчии, Уус Мил эҥээригэр төлөпүөн сибээһэ суох олороллор эбит. Элдикээҥҥэ “Якутопторг” тэрилтэ 7 үлэһиттээх филиала сабыллан эрэриттэн айманаллар. “Бурдугунан хааччыйар тэрилтэбит эһиннэҕинэ, килиэп астыыр урбаанньыттарбыт бэкээринэлэрин тохтоторго күһэллиэхтэрэ”, – дииллэр.

Холбоон-илбээн 370-ча табалаах, 783 ынах сүөһүлээх уонна 1090 сылгылаах улууска тыа хаһаайыстыбатыгар күттүөннээх этии суох. Арай, Петропавловскай уонна Эдьээн нэһилиэктэрин олохтоохторо өртөөһүнү көҥүллүүрү, Эдьээҥҥэ мэлирээссийэ үлэтэ ыытылларын туруорустулар.

 

***

Хоту түбэҕэ анаабыт кэлиҥҥи икки ыстатыйабын холбуу тутан түмүктээтэхпинэ, ырытан суруйбут 10 улууспар уонна боротокуолун күн бүгүҥҥэ диэри тиксэрбэтэх Томпо улууһугар, Эдьигээнтэн уратыларга, дьиэ табатын ахсаанын былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, 101,1 бырыһыантан 121,8 бырыһыаҥҥа диэри бары эптилэр. Ити кэмҥэ соҕотох торбоһо суох Анаабыртан уонна 8 төбө эбиискэлээх Абыйтан уратыларга ынах сүөһү ахсаанын бары сарбыйдылар. Ол иһигэр 35-тии (быйылгыттан 37-лии) тыһ. солкуобайы тэбэн биэрэр ынаҕы харыстаабатылар. Оннооҕор эбиискэлээх Абыйга ынах ахсаанын 230-тан 215-кэ диэри көҕүрэттилэр. Арай, саха төрүт сүөһүтүн тэнитэр-ууһатар соруктаах Эбээн Бытантайга сүөһү бүттүүн төбөтүн көҕүрэппиттэрин даҕаны иһин, ынахтарын 338-тан 380-ҥа диэри элбэтэри ситистилэр.

Үөһэ ыйбыт сыыппараларбар олоҕуран, маннык тэтиминэн бардахпытына, аны 4-5 сылынан хотугу улуустар нэһилиэктэригэр ураа муостааҕы ураҕастанан даҕаны булбат быһыыбыт-майгыбыт илэ-бодо кэлэн иһэрин малтаччы этэбин. Өссө төрүт эстэн эрэр буолуоҕун кэлиҥҥи икки сылга “төбө харчыта” бэриллэр буолан тулуктаста. Айылҕа даҕаны, олох-дьаһах даҕаны өттүнэн дойду сирдиин тэҥэ суох усулуобуйаҕа сүөһү-сылгы иитэ сатыыр дьон туруорсарын курдук, хотугу нэһилиэктэргэ ыал кэтэх ынаҕар көрүллэр көмө харчыны кэлэр сылтан балачча эбэн биэрдэххэ эрэ өрүһүнэр суол баар диэн көрөбүн. Дьиҥэр, ынахтара аҕыйах буолан, эбэргэ элбэх мөлүйүөн даҕаны эрэйиллибэт.

Василий Никифоров

Хаартыска: улуустар хаһыаттарын редакциятыттан


Читайте нас в:

Бырабыыталыстыба отчуота: хотугу улуустар нэһилиэктэригэр ынах сүөһү көҕүрүү турарын тохтотор суолу тобулуохха

САХА СИРЭ. Кулун тутар 31 күнэ -ULUS.MEDIA. Хотугу улуустартан сүөһүлэрэ-сылгылара арыый көбүччү соҕус диэбиттэрбин туспа бөлөхтөөн ырыттым. Ол үрдүнэн сайдыы таһыма, үлэ-хамнас тэрээһинэ кыраабыл тииһин курдук биир тэҥ буолбатаҕа биллэр. Ити гынан баран, кинилэр бары тыалга-тымныыга көччүргээн буолбакка, үрдүкү салалтаҕа курулаабыт кыһалҕаларын тириэрдэр, быһаартарар баҕа санаалаах кулууп дьиэлэргэ мустубуттарыгар саарбахтаабаппын.

Үөһээ Дьааҥы улууһугар табаларын ахсаанын 3 тыһ. кирбииттэн (былырыын сыл саҥатыгар 2746 табалаахтара) лаппа таһаардылар. Ону тэҥэ быйыл 2093 ынах сүөһүнү уонна 7057 сылгыны кыстатан тураллар. Ааспыт сайын балысханнык түспүт ардах халаанын содулугар оттуур сирдэрин ууга былдьатаннар, сүөһүлэрин-сылгыларын кыстатыахтаах отторун 60 %-ҥа тиийбэтин булунан, киин улуустартан 600 туонна оту атыылаһан, тиэнэн кыстаан эрэллэр. Өрөспүүбүлүкэттэн өйөбүл оҥоһулларын үрдүнэн, чычырбас аһылыктаах кыстык – дьону сүөһүтүгэр сүгэлэнэргэ күһэйдэ: былырыын баччаҕа 2442 адаар муостаах баара. Ол иһигэр ыанньык ынахтарын 1240-тан 1162 төбөҕө диэри көҕүрэппиттэр.

Айылҕа хабыр охсуутугар түбэспит улуус олохтоохторо Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ Аартыканы сайыннарыыга уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар министиэристибэлиин быйыл сыл бастакы аҥаарыгар  тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар анаан көһө сылдьар кэллиэгийэни Үөһээ Дьааҥыга ыыталларыгар этии киллэрдилэр. Тиэхиньикэ сыаната аһара ыараан, хотугу дьон тыраахтары түһээн эрэ көрөр буоллулар. Онон, тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин атыылаһалларыгар үбүнэн өйүүр дьаһал ылыллыан баҕараллара бааламмат.

Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһини уонна мэлирээссийэни өйөөһүҥҥэ хотугу улуустарга анаан туспа дьаһал ылыллыахтааҕын туһунан Адыаччы, Арыылаах, Боруулаах, Сартаҥ, Барылас, Остуолба нэһилиэктэригэр этиннилэр. Мэлирээссийэ үлэтин ыытарга үөһэттэн үп тыырыллыахтааҕын туруорсаллар. Министиэристибэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга тосхоллоох судаарыстыбаннай бырагырааматыгар “ходуһа сир дулҕатын-талаҕын ыраастыырга, уутун түһэрэргэ” анаан быйыл 100 мөл. солкуобайы укпутун туһунан инники суруйууларбар санатан турабын.

Сылгыны иитии салаатыгар элбэх туруорсуулаахтар: хотугу улуустар олохтоохторун өйүүр туһуттан Дьааҥы тииптээх саха сылгытын иитиини төрүт олохтоох нэһилиэнньэ үгэс буолбут дьарыгар киллэрэргэ үлэни ыытыахха (“табаны кытта тэҥниири ситиһиэххэ” диэн өйдүөххэ сөп); хотугу улуустарга анаан сылгыны иитии салаатын өйүүргэ туспа дьаһаллары ылыахха; кэтэх сылгылаахтарга биэ төбөтүгэр субсидия көрүөххэ.

Ынах сүөһүнү иитиигэ эмиэ добуочча этиилээхтэр. Ол курдук, төбөҕө уонна үүккэ көрүллэр көмө харчы кээмэйин хотуларга эрэ анаан үрдэтэргэ, племенной сүөһүнү атын улуустарга атыылааһыҥҥа квота олохтоноругар, Сартаҥ нэһилиэгин Сыһыы Мэйитэ учаастагар саҥа хотону тутууну министиэристибэ өйүүрүгэр туруорустулар. Арыылаахтар сааһырбыт дьон сүөһүтүн иитэри көҕүлүүр бырагыраама оҥоһуллуон баҕатыйаллар эбит эрээри, нэһилиэк иһинэн бэйэлэрэ турунан-ылсан кэпэрэтиип тэринэ иликтэринэ, ханнык да бырагыраама абыраабата чахчы. Бааһынай хаһаайыстыбалар сүөһүлэрин хаанын тупсарар туһуттан симментал атыыр оҕуска наадыйалларын хас да нэһилиэккэ этиннилэр. “Сахаагроплем” СБТ салалтата иһитиннэрэринэн, быйыл сааскыттан Үөһээ Дьааҥыга 6 атыыр оҕус “үлэлии” тиийэрэ былааннанар. Онон, бэлэми күүтэн олорбокко, бэйэтэ сүүрэр-көтөр тобуллаҕас баһылыктаах нэһилиэктэн эбэтэр бааһынай хаһаайыстыбаттан кыһыҥҥы суолу баттаһа Дьокуускайга кэлэн тиэнэн бараллара эрэ хаалбыт.

Өймөкөөн улууһа Саха сирин хотугу эҥээригэр сылгытын ахсаанынан Үөһээ Дьааҥы кэнниттэн иккис миэстэлээх (3839 төбө). Ону таһынан 1049 ынах сүөһүнү, 9 тыһ. тахса табаны кыстатан туруорар. Сэбиэскэй саҕана бырамыысыланнас күүскэ сайда сылдьыбыт улууһун дьоно “куораттыы тииптээх бөһүөлэктэри министиэристибэ “Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагырааматыгар киллэрэригэр” көрдөһөллөр. Иккиһинэн, “сылгыны үөрдээн иитии хайысхатыгар биэ төбөтүгэр көрүллэр көмөҕө биир бигэргэммит сууманы олохтоон бигэргэтэргэ” этиилээхтэр. Омос санаатахха, министиэристибэ 1 биэҕэ быспыт кээмэйэ баар: былырыын 3 тыһ. солкуобай эбит буоллаҕына, быйылгыттан – 5 тыһ. солкуобай. Министиэристибэ туһааннаах уонна Өймөкөөн тыа хаһаайыстыбатыгар управлениетын исписэлиистэрэ быһааралларынан, улуус сылгытын ахсаана кэлиҥҥи 3 сыллааҕы статистика орто сыыппаратынан ылыллан, субсидия харчыта онно суоттанан тиийэр. Улуус сылгытын ахсаанын балачча эбэр түбэлтэтигэр ити быһыллыбыт 5 тыһ. солкуобайга тиийбэтэ биллэр. Онон, сатаатар, бүтэһик биир сыл статистикатыгар олоҕуран субсидияны биэрэр туһунан сылгыларын элбэтэр  дьүккүөрдээх хаһаайыстыбалар салайааччыларыттан наар истэбин.

Боротокуолга салгыы маннык боппуруостар киллэриллибиттэр: племенной хаһаайыстыбалары тэрийии; саха сылгытын иитэр хаһаайыстыбаларга сылгы базаларын тутууну тус сыаллаах үбүлээһин; элбэх сыллаах оту уонна крио-аһылыгы үүннэрэр инниттэн бааһыналары чөлүгэр түһэрэр үлэлэри ыытыы; тыа сирин нэһилиэнньэлээх пууннарын бэтэринээр идэлээх исписэлиистэринэн хааччыйыы; өртөөһүнү көҥүллээһин; дьоҥҥо уонна дьиэ сүөһүтүгэр суоһуур III-IV бөлөхтөргө киирэр сыстыганнаах ыарыылары көбүтэр микроорганизмнары чинчийэр лабораториялаах бэтэринээрийэ лабораториятын арыйарга көҥүл ылыыны үбүнэн уонна сокуон-быраап өттүнэн өйөөһүн.

Өймөкөөн улууһа хайа тулааһыннаах алыы сирдээх буолан, күүстээх ардахха ходуһалара уу хабалатыгар кэбэҕэстик ыллараллар. Сайыны быһа икки харыларын күүһүнэн оттууллар. Онон сиэттэрэн, улуус сүөһүтүн-сылгытын баһыйар өттүн иитэн олорор   кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллары өйүүр эбии дьаһаллары ыларга, сыл аайы эбии аһылыгы тиэйиигэ бырагыраама оҥоһулларын туруорсаллара оруннаах эрээри, судаарыстыба тыа хаһаайыстыбатыгар боломуочуйата улуустарга бэриллэн турарынан,  үөһэ ыйыллыбыт 10-тан тахса туруорсууттан сороҕо баҕас улуус дьаһалтатыгар туһаайыллыбыта буоллар ордук этэ.

Абый улууһугар тыа хаһаайыстыбатын баайа кыра-кыралаан барытыттан баар: 570-ча табалаахтар, 495 ынах сүөһүлээхтэр, 1146 сылгылаахтар. Былырыыҥҥы таһымтан табаларын 6, сүөһүлэрин 8 төбөлүүнэн эппиттэр. Быйылгы отчуокка Саха сирин сүөһүлээх-сылгылаах нэһилиэктэригэр үгүстүк этиллибитин курдук, Абый элбэх нэһилиэгин олохтоохторо саас хонуу хаара бараатын кытта хонтуруоллаан өртүүр кыаҕы биэрэргэ көрдөһөллөр. Мэччирэҥ уонна ходуһа сирин таһаарар туһуттан мэлирээссийэ үлэтэ ыытылларын, хотугу улуустар хаһаайыстыбаларын сайаапкаларынан сүөһү-сылгы эбии аһылыгын тиэйиини, суолун ороскуотун толуйан туран, сыл аайы тэрийэргэ Майыар, Уолбут, Муҥурдаах, Абый нэһилиэктэригэр уонна Абый нэһилиэгин Дьооску учаастагар туруорсубуттара боротокуолга киллэриллибиттэр. Дьооскулар өссө Дьокуускайтан куурусса, сибиинньэ оҕотун тиэйэн илдьэр ороскуоттара толуйуллуон баҕараллар эбит.

Сутуруохалар Тыа хаһаайыстыбатын уонна Үөрэх министиэристибэлэригэр туһаайан, аграрнай хайысхалаах оскуолалар ынах сүөһүнү иитэллэригэр субсидия көрүллэрин, улуус нэһилиэнньэтин үрүҥ аһынан хааччыйар сыаллаах саха сүөһүтүн атыылаһалларыгар өйөбүл оҥоһулларын туруорсубуттар. Боротокуолга Абый нэһилиэгиттэн биир дьикти этии баар: “ынах сүөһү субсидиятын ороскуоттааһыны ый ахсын отчуоттатар туһунан федеральнай сокуон ирдэбилин көтүртэрэргэ уларытыы киллэриэххэ” диэн. Ынах төбөтүгэр көрүллэр 35 тыһ. (быйылгыттан 37 тыһ.) уонна хотугу улуустар тэрээһиннээх хаһаайыстыбаларыгар 45 тыһ. солкуобай кээмэйдээх көмө харчыны биһиги өрөспүүбүлүкэбит эрэ биэрэр. Сылга хаста отчуоттатарын эбэтэр отчуоттаппатын боломуочуйа ылбыт тустаах улуус субсидия биэрэр бэрээдэгэр  бэйэтэ быһаарар, олохтуур.

Индигирка эбэлээх дьон балыксыт бөҕө буоллахтара. Майыар нэһилиэгэр Кэбэргэнэҕэ нэһилиэккэ балыктыыр учаастактар быысаһар  сирдэрин (кыраныыссаларын) чуолкайдыырга, идэтийбэтэх балыктааһыҥҥа анаммыт сир (уу) быыһын кэҥэтэргэ, Ураһалаах нэһилиэгэр Сутуруохаҕа айылҕа ураты харыстанар сиригэр сэдэх, ураты балык ыыр кэмигэр күһүҥҥү кустааһыны боборго эбэтэр хонтуруолу күүһүрдэргэ, урбаанньыттар балыктаабыттарын отчуоттуулларыгар бэриллэр мониторинг болдьоҕун уһатарга этиилэрин киллэрдилэр.

Орто Халыма улууһун нэһилиэктэригэр, “Халыма долгуннара” хаһыакка сырдаппыттарынан сирдэттэххэ, тыл этээччилэр бары кэриэтэ кэтэх сүөһүлээх ыалларга ынах төбөтүгэр көрүллэр субсидия харчыта өрөспүүбүлүкэ киин улуустарын кытта  тэҥник быһыллыбыта киин сиртэн чиэски, тыйыс усулуобуйаҕа олорор хоту дьоҥҥо баттыгастааҕын аһаҕастык эппиттэр. Ону тэҥэ тэрээһиннээх хаһаайыстыба биэтигэр көрүллэр “төбө харчытын” эмиэ дойду сир киэниттэн үрдэтэри туруорсубуттар. Улуус үрдүнэн 2 тыһ. кыайбат табалаахтарын таһынан быйыл 900-чэ ынах сүөһүнү (о.и. ынаҕа – 458 төбө)  уонна 2800-тэн тахса сылгыны кыстатан тураллар.

Байды нэһилиэгэр ынах сүөһү турар пиэримэ хотонугар үлэлиир  усулуобуйаны чэпчэтии, оттуур тээбирининэн-тиэхиньикэнэн хааччыллыы боппуруостарын көтөхпүттэр. Хатыҥнаахтар тыын кыһалҕалара – 1981 с. тутуллубут оскуола дьиэтин хапытаалынайдык өрөмүөннээһин. Интэриниэт мөлтөҕүн, улуус нэһилиэктэригэр 20 ханааллаах босхо тэлэбиидэнньэ  быһаарылла илигин аахсыбакка туран, саҥа сыл үүнэр түүнүгэр Ил Дархан Айсен Николаев эҕэрдэтин Орто Халыма бириэмэтинэн көрөр баҕа санаалаахтарын биллэрбиттэрэ Халыма дьоно хатан хатарыылаахтарын, сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээхтэрин кэрэһилиир.

Өлөөкө Күөлгэ сылгы собуотун иһинэн үлэлиир “Сарыал” хаһаайыстыба сүөһүтүгэр аныгылыы быһыылаах улахан хотон тутулларын туруорсубуттар.  Собуот дириэктэрэ Константин Винокуров миэхэ билиһиннэрбитинэн, өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үбүлэнэр хааһына тэрилтэтэ буоланнар, сүөһүлэригэр туох да көмөнөн туһаммакка, бэйэлэрин суоттарыгар иитэн-тутан олороллор. Иккис Мээтис нэһилиэгэр Сыбаатайга 80-тан тахса киһи отчуоттуур мунньахха сылдьыбыт. Кытыы нэһилиэк эр дьоно  тиэхиньикэҕэ, сааҕа көҥүл ылалларыгар моһуогуралларын, хос ороскуоту көрсөллөрүн этиммиттэр. “Березовкаттан ураты атын нэһилиэктэргэ олорор хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ чэпчэтиилээх өҥөлөрүнэн туһаныыга тоҕо хапсыбаттар?” – диэн сиэрдээх ыйытыы Орто Халыма хас кулуубун аайы кэриэтэ дуораһыйан иһилиннэ…

Уус Маайа улууһугар бырабыыталыстыба отчуоттуур мунньахтарыгар нэһилиэнньэ сүрүннээн суол, сибээс боппуруостарын көтөхтө. Бэлкэчии, Уус Мил эҥээригэр төлөпүөн сибээһэ суох олороллор эбит. Элдикээҥҥэ “Якутопторг” тэрилтэ 7 үлэһиттээх филиала сабыллан эрэриттэн айманаллар. “Бурдугунан хааччыйар тэрилтэбит эһиннэҕинэ, килиэп астыыр урбаанньыттарбыт бэкээринэлэрин тохтоторго күһэллиэхтэрэ”, – дииллэр.

Холбоон-илбээн 370-ча табалаах, 783 ынах сүөһүлээх уонна 1090 сылгылаах улууска тыа хаһаайыстыбатыгар күттүөннээх этии суох. Арай, Петропавловскай уонна Эдьээн нэһилиэктэрин олохтоохторо өртөөһүнү көҥүллүүрү, Эдьээҥҥэ мэлирээссийэ үлэтэ ыытылларын туруорустулар.

 

***

Хоту түбэҕэ анаабыт кэлиҥҥи икки ыстатыйабын холбуу тутан түмүктээтэхпинэ, ырытан суруйбут 10 улууспар уонна боротокуолун күн бүгүҥҥэ диэри тиксэрбэтэх Томпо улууһугар, Эдьигээнтэн уратыларга, дьиэ табатын ахсаанын былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, 101,1 бырыһыантан 121,8 бырыһыаҥҥа диэри бары эптилэр. Ити кэмҥэ соҕотох торбоһо суох Анаабыртан уонна 8 төбө эбиискэлээх Абыйтан уратыларга ынах сүөһү ахсаанын бары сарбыйдылар. Ол иһигэр 35-тии (быйылгыттан 37-лии) тыһ. солкуобайы тэбэн биэрэр ынаҕы харыстаабатылар. Оннооҕор эбиискэлээх Абыйга ынах ахсаанын 230-тан 215-кэ диэри көҕүрэттилэр. Арай, саха төрүт сүөһүтүн тэнитэр-ууһатар соруктаах Эбээн Бытантайга сүөһү бүттүүн төбөтүн көҕүрэппиттэрин даҕаны иһин, ынахтарын 338-тан 380-ҥа диэри элбэтэри ситистилэр.

Үөһэ ыйбыт сыыппараларбар олоҕуран, маннык тэтиминэн бардахпытына, аны 4-5 сылынан хотугу улуустар нэһилиэктэригэр ураа муостааҕы ураҕастанан даҕаны булбат быһыыбыт-майгыбыт илэ-бодо кэлэн иһэрин малтаччы этэбин. Өссө төрүт эстэн эрэр буолуоҕун кэлиҥҥи икки сылга “төбө харчыта” бэриллэр буолан тулуктаста. Айылҕа даҕаны, олох-дьаһах даҕаны өттүнэн дойду сирдиин тэҥэ суох усулуобуйаҕа сүөһү-сылгы иитэ сатыыр дьон туруорсарын курдук, хотугу нэһилиэктэргэ ыал кэтэх ынаҕар көрүллэр көмө харчыны кэлэр сылтан балачча эбэн биэрдэххэ эрэ өрүһүнэр суол баар диэн көрөбүн. Дьиҥэр, ынахтара аҕыйах буолан, эбэргэ элбэх мөлүйүөн даҕаны эрэйиллибэт.

Василий Никифоров

Хаартыска: улуустар хаһыаттарын редакциятыттан



Читайте дальше

Юмор ЧП Спорт СВО Отдых Обо всём Мир Культ